Διαβάζοντας το άρθρο του κ. Δημήτρη Μάντζαρη με τίτλο «Στράτης Μυριβήλης: Ένας λογοτέχνης διανοούμενος στην υπηρεσία του μετεμφυλιακού κράτους», που δημοσιεύτηκε στις 5-4-2019 στην ιστοσελίδα αυτή, ήρθαν συνειρμικά στο μυαλό μου οι στίχοι του «Ύμνου εις την ελευθερίαν» του εθνικού μας ποιητή Διονυσίου Σολωμού για τη διχόνοια τη δολερή, που μαστίζει το έθνος μας από τα πανάρχαια χρόνια μέχρι σήμερα. Μια διχόνοια, που στη σύγχρονη ιστορία μάς οδήγησε στον Εθνικό Διχασμό του 1917 με τις δύο ελληνικές κυβερνήσεις και λίγο αργότερα στον όλεθρο της Μικρασιατικής καταστροφής και στον αδελφοκτόνο εμφύλιο πόλεμο με τα 40.000 περίπου θύματα και τους 700.000 περίπου εκτοπισμένους ή αυτοεξόριστους.

Και σήμερα όμως η πολιτική ζωή της χώρας, αλλά και η ίδια η καθημερινότητά μας κατακλύζεται από δεκάδες παραδείγματα διχαστικών λόγων και πράξεων για ποικίλα, μείζονος ή ήσσονος σημασίας θέματα. Αναπόφευκτα έρχεται στο μυαλό μου το θέμα που προέκυψε πρόσφατα με το σταυρό, που τοποθετήθηκε από μερίδα συμπολιτών μας στη θέση Απελλή. Η ιδεολογική ακαμψία και των δύο αντικρουόμενων μερίδων με λεκτικές εκατέρωθεν ακρότητες δίχασε -ως μη ώφειλε- την τοπική μας κοινωνία και την δυσφήμισε δυστυχώς όχι μόνο σε πανελλαδικό επίπεδο. Ήταν σαν να άκουγα δύο ιδεολογικά αντίθετους ραδιοφωνικούς σταθμούς, που εξέπεμπαν σε διαφορετικές συχνότητες και απευθύνονταν σε διαφορετικά ακροατήρια.

Αν εφαρμόζαμε στην καθημερινή μας ζωή την αριστοτέλεια μεσότητα -δυστυχώς ελάχιστοι από μας την εφαρμόζουμε- είμαι βέβαιος ότι ένας ειλικρινής διάλογος, ακόμα και δημόσιος, ανάμεσα στους συμπολίτες μας, που επιθυμούσαν την ανάρτηση ενός κομψού και συνάμα επιβλητικού (και όχι κιτς, θέλω να πιστεύω) χριστιανικού συμβόλου και στα μέλη του Δημοτικού Συμβουλίου και τους αρμόδιους παράγοντες της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας θα έδινε μια νόμιμη και μόνιμη λύση.

Το 2012, όταν με πρωτοβουλία μου διοργανώθηκε Επιστημονικό Συνέδριο, για να τιμηθούν τα 100χρονα της απελευθέρωσης της Λέσβου από την οθωμανική κυριαρχία, στηλίτευσα τις ακροδεξιές ιδεοληψίες, οι οποίες δεν μπορούσαν να αποδεχτούν το γεγονός ότι τίμησαν το συνέδριο –άρα και το ιστορικό γεγονός του 1912- έγκριτοι Τούρκοι ιστορικοί, που μέσα από τα δυσπρόσιτα σε μας οθωμανικά αρχεία, ανέδειξαν άγνωστες σε μας πτυχές της νεότερης ιστορίας του νησιού μας, χωρίς να προσβάλουν στο παραμικρό τις εθνικές μας ευαισθησίες.

Ευχαριστώ λοιπόν τον κ. Μάντζαρη, που μου έδωσε την αφορμή να αναφερθώ και στις ακροαριστερές ιδεοληψίες. Μάλλον δεν έχει καταλάβει ακόμα ότι αντιλήψεις, ιδεολογίες και πολιτικές συνεχώς μεταλλάσσονται, ανάλογα με τις κοινωνικο-οικονομικές συγκυρίες της κάθε εποχής. Απόψεις, που άλλοτε εκφράστηκαν και με μένος υποστηρίχθηκαν, αργότερα αναθεωρήθηκαν ή αχρηστεύθηκαν. Αυτό ισχύει ακόμα και για το Κ.Κ.Ε., που έχει ανασκευάσει πολλές από ακραίες αποφάσεις της Κεντρικής του Επιτροπής και έχει αποκαταστήσει στο κομματικό του πάνθεον ηγετικές του μορφές, τις οποίες στο παρελθόν είχε συκοφαντήσει και αποπέμψει (π.χ. Άρης Βελουχιώτης).

Ο συντοπίτης μας Στράτης Μυριβήλης ήταν ένας μεγάλος λογοτέχνης, πρωτοπόρος σε παγκόσμιο επίπεδο της αντιπολεμικής λογοτεχνίας, εξαίρετος χειριστής του λόγου και απαράμιλλος γλωσσοπλάστης. Βραβεύθηκε και τιμήθηκε επανειλημμένα, τα βιβλία του μεταφράστηκαν σε δεκάδες γλώσσες και ταξίδεψαν σε όλο τον κόσμο διαφημίζοντας την Ελλάδα, τη λογοτεχνία της και τον πολιτισμό της. Υποκλίνομαι στη μνήμη του και τον μνημονεύω για έναν ακόμα λόγο, τον κυριότερο για μένα: Ο Στράτης Μυριβήλης ήταν μεγάλος πατριώτης.

Ο ίδιος, μαζί με τον Μίλτο Κουντουρά και τόσους άλλους συμπατριώτες μας και άλλους συνέλληνες στρατεύτηκαν ως εθελοντές στους Βαλκανικούς πολέμους και πολέμησαν (και κάποιοι έδωσαν τη ζωή τους, όπως ο ποιητής Λορέντζος Μαβίλης), για να μπορεί σήμερα ο κ. Μάντζαρης να στηλιτεύει ελεύθερα τη μνήμη του μεγάλου τέκνου της Λέσβου, αφιερώνοντας 2-3 γραμμές μόνο στο έργο του και 60 περίπου στην όντως ακραία, συκοφαντική και άδικη σε πολλά σημεία αντικομμουνιστική του φρασεολογία. Ναι!!! Ο Στράτης Μυριβήλης ήταν αντικομμουνιστής. Δεν το έκρυψε ποτέ και πάλεψε με όλες του τις δυνάμεις και με κάθε μέσο, για να μην επιβληθεί με τα όπλα το σοβιετικού τύπου πολιτικό σύστημα, στη μαύρη περίοδο του εμφυλίου.

Ωστόσο, πώς μπορούμε να κρίνουμε τον Μυριβήλη της εποχής του εμφυλίου με τα σύγχρονα κοινωνικο-οικονομικά δεδομένα και τις αρχές μιας αριστερής – κομμουνιστικής θεωρίας, που εφαρμόζεται με παραλλαγές από περίοδο σε περίοδο και από χώρα σε χώρα; Ποιος λοιπόν ήταν ο κομμουνισμός της περιόδου του μεσοπολέμου και του εμφυλίου, που πολεμούσε λυσσαλέα ο Μυριβήλης;
Έχοντας το θάρρος να δημοσιοποιήσω την άποψή μου, όπως έπραττε και ο Μυριβήλης, θεωρώ πώς ήταν ένα κρατικό κομμουνιστικό μόρφωμα, που εύστοχα, νομίζω, είχε ονομαστεί δικτατορία του προλεταριάτου, μια δικτατορία, η σοβιετική νομενκλατούρα της οποίας οδήγησε στο θάνατο και στην εξορία εκατομμύρια αντιφρονούντων του αιμοσταγούς σταλινικού καθεστώτος.
Αλλά και σε εθνικό επίπεδο ο προπολεμικός ηγέτης του Κ.Κ.Ε Νίκος Ζαχαριάδης, που αυτοκτόνησε το 1973, εξόριστος στo Σοργκούτ, έχοντας πέσει στη δυσμένεια του τότε σοβιετικού καθεστώτος, δεν θα διστάσει να παραδεχθεί μέσα από τις στήλες του Ριζοσπάστη (φύλλο της 12-7-1935) ότι «όχι μόνο δεν λυπηθήκαμε για την αστικοτσιφλικάδικη ήττα στη Μικρά Ασία, μα την επιδιώξαμε κιόλας».

Για το ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα της εποχής του μεσοπολέμου και του εμφυλίου η επικράτηση του κομμουνιστικού καθεστώτος αποτελούσε βασική προτεραιότητα, η οποία και υπερκάλυπτε, ευτυχώς όχι σε κάθε περίπτωση, την εθνική - πατριωτική ιδεολογία. Απόδειξη ότι δύο φορές, μία την περίοδο του μεσοπολέμου και μία τον Σεπτέμβρη του 1949, στη διαβόητη 5η ολομέλειά του, το Κ.Κ.Ε. είχε προτείνει την «ένωση της Μακεδονίας (ελληνικής και σλαβικής) σε ένα ενιαίο, ανεξάρτητο, ισότιμο μακεδονικό κράτος μέσα σε μια λαϊκοδημοκρατική ομοσπονδία όλων των βαλκανικών λαών». 

Ευτυχώς οι προτάσεις αυτές αναθεωρήθηκαν σχεδόν αμέσως μετά την ψήφισή τους, ενώ η Σοβιετική Ένωση, χάρη στην αποφασιστική της συμμετοχή στη νίκη κατά του φασισμού και του ναζισμού στον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο, αναβαπτίσθηκε στην κολυμβήθρα του Σιλωάμ και με τον τρόπο αυτό «αφέθηκαν» σε μεγάλο βαθμό από τη συλλογική μνήμη οι προπολεμικές «αμαρτίες» της σταλινικής περιόδου.

Η γενίκευση, η παραπληροφόρηση, η αποσπασματική παρουσίαση και η διαστρέβλωση των γεγονότων είναι κάποιες από τις προσφιλείς τακτικές, που εφάρμοσαν και εφαρμόζουν μέχρι σήμερα πολλοί μετρ του είδους. Στη συγκεκριμένη περίπτωση ο κ. Μάντζαρης, επιθυμώντας να αναδείξει το αντικομμουνιστικό μένος του Μυριβήλη, αποσιώπησε το πασιφανές γεγονός ότι, όταν δημοσιεύτηκε η ακραία φρασεολογία του Μυριβήλη, η Ελλάδα διάνυε την τραγική περίοδο του εμφυλίου πολέμου και βέβαια δεν ανέφερε το πλήθος των ακροτήτων, στις οποίες προέβησαν και οι δύο αντικρουόμενες παρατάξεις.

Άλλωστε, όλα τα παραθέματα, στα οποία παραπέμπει ο κ. Μάντζαρης (δανεισμένα από σχετική μελέτη της κ. Μ. Μανδαμαδιώτου) αφορούν στην περίοδο του κηρυγμένου εμφυλίου πολέμου (1944-1949) και όχι στη μετεμφυλιακή εποχή, όπως αναφέρει στον τίτλο του άρθρου του.
Ο Μυριβήλης πολέμησε λυσσαλέα το κομμουνιστικό μόρφωμα της περιόδου του μεσοπολέμου και του εμφυλίου και για έναν ακόμα λόγο. Θεωρούσε ότι η «αυτιστικού» τύπου προσήλωση στις ιδεολογικές αρχές του κόμματος και στους στρατευμένους λογοτέχνες της εποχής που το εκπροσωπούσαν, αφαιρούσε σημαντικό μέρος της προσωπικής και ιδεολογικής ελευθερίας του ανθρώπου.Η αντίληψη αυτή προκύπτει από το ιδεολογικό περιεχόμενο, που προβάλλεται στο πρώτο διήγημα του «Πράσινου Βιβλίου» (1934-1935) με τίτλο: «Ο κατακλυσμός». 

Ωστόσο, ο Μυριβήλης, θα μετατοπισθεί ιδεολογικά αρκετές φορές, ανάλογα με τις πολιτικοκοινωνικές συνθήκες και συγκυρίες της κάθε εποχής. Παράλληλα κάποιες φορές θα κατακρίνει, αλλά και άλλες φορές θα υπηρετήσει τα πολιτικά καθεστώτα της προπολεμικής και μεταπολεμικής περιόδου, αλλά και θα ανασκευάσει εν μέρει ακραίους χαρακτηρισμούς του και άδικες επιθέσεις του. Στη μελέτη μου «Ιδεολογικές στάσεις του Στράτη Μυριβήλη.

Οι καταβολές και οι επιδράσεις του στο έργο του» μπορεί ο αναγνώστης να βρει ορισμένα στοιχεία για την τεκμηρίωση των γραφομένων μου. Ολοκληρώνοντας θα ήθελα να αναδείξω ένα ακόμα ελάττωμα της φυλής μας: Την έλλειψη αυτοκριτικής. Για όλα φταίνε οι άλλοι, ενώ εμείς είμαστε «άσπιλοι, αγνοί και αμόλυντοι», για να χρησιμοποιήσω μια χαρακτηριστική έκφραση του Μυριβήλη. Στηλιτεύουμε, κατηγορούμε, επικρίνουμε και σχολιάζουμε αρνητικά, άκριτα πολλές φορές, χωρίς να έχουμε πλήρη γνώση του θέματος και χωρίς να μπούμε στη θέση του άλλου και να προσπαθήσουμε να ερμηνεύσουμε την αιτία, που τον έκανε να συμπεριφερθεί με τον Α΄ ή Β΄ τρόπο. Θα ήθελα να εκφράσω με τον τρόπο αυτό την προσωπική μου πικρία για τη συμπεριφορά ορισμένων να προσπαθούν να βρουν ένα ψεγάδι σε κάθε καλή προσπάθεια και να την επικρίνουν «εκ του ασφαλούς», χωρίς οι ίδιοι να μοχθήσουν και να αφιερώσουν σημαντικό κομμάτι του ελεύθερου χρόνου τους, για να συμβάλουν στην πληρέστερη οργάνωση και υλοποίηση της προσπάθειας.

Γιατί κ. Μάντζαρη δεν κάνατε αίτηση να συμμετάσχετε στο συνέδριο με μια ανακοίνωση, στην οποία θα θίγατε το θέμα του αντικομμουνισμού του Μυριβήλη; Πιστεύω ότι η οργανωτική επιτροπή του συνεδρίου θα σας συμπεριλάμβανε μεταξύ των συνέδρων. Άλλωστε ο κ. Μάκης Αξιώτης στην ανακοίνωσή του ανέφερε το θέμα του αντικομμουνισμού του Μυριβήλη και έγινε η σχετική συζήτηση. Γιατί κ. Μάντζαρη, ενώ τιμήσατε με μια σύντομη παρουσία σας το συνέδριο, δεν ζητήσατε να πάρετε το λόγο σε μια από τις συζητήσεις που διεξήχθησαν; Τα ερωτήματα είναι φιλοσοφικού τύπου και δεν χρήζουν απάντησης.

Ο Μυριβήλης στην είσοδο αμπριού στο Μακεδονικό Μέτωπο το 1918 

Ο Μυριβήλης στο Δικελή το 1920, κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής εκστρατείας

Ο Μυριβήλης στην είσοδο του αμπριού του στο Πομαντό/Γευγελή το 1917

Δανείστηκα τον τίτλο από το ομώνυμο κεφάλαιο της “Ζωής Εν Τάφω” του Στράτη Μυριβήλη