Είδαμε όλοι την άνοδο της στάθμης της θάλασσας που συνέβη την Κυριακή που μας πέρασε, 15 Φεβρουαρίου, και πλημμύρισαν πολλές παραλίες του νησιού αλλά και του Βορείου Αιγαίου.

Είναι μια κατάσταση που θα συμβαίνει όλο και πιο συχνά στο μέλλον λόγω της μακροπρόθεσμης ανόδου της στάθμης θάλασσας που οφείλεται στην ανθρωπογενή κλιματική αλλαγή, λόγω της θερμικής διαστολής του θαλασσινού νερού αλλά και της τήξης των χερσαίων πάγων που συνεχώς επιταχύνεται. Ταυτόχρονα, η κλιματική κρίση επηρεάζει και εντείνει και μετεωρολογικά φαινόμενα όπως είναι οι ατμοσφαιρικοί κυκλώνες όπου στην περιοχή της Μεσογείου πλέον μπορεί να αποκτήσουν και χαρακτηριστικά τυφώνων του Ατλαντικού (π.χ. Ιανός, Ντάνιελ). Κάτω από αυτές τις συνθήκες, τέτοια ακραία μετεωρολογικά φαινόμενα γίνονται ακόμα πιο επικίνδυνα για τις παράκτιες περιοχές, όπου εκτός των άλλων κινδύνων αυξάνουν σημαντικά και την πιθανότητα παράκτιων πλημμυρών.

Την Κυριακή 15 Φεβρουαρίου, ο συνδυασμός ισχυρότατων νοτιάδων, ιδιαίτερα χαμηλής ατμοσφαιρικής πίεσης και πολύ υψηλών κυματισμών που συνέπεσαν και με μέγιστη πλήμμη της αστρονομικής παλίρροιας, συσσώρευσε νερά σε παράκτιες περιοχές του Βορείου Αιγαίου και αύξησε σημαντικά τη θαλάσσια στάθμη σε διάφορες ακτές της Λέσβου, προκαλώντας εκτεταμένες πλημμύρες (π.χ. Σκάλες Καλλονής και Λουτρών) και σημαντικές καταστροφές στον παράκτιο χώρο (π.χ. Σκάλα Ερεσού).

Το ερώτημα είναι εάν σήμερα υπάρχει η δυνατότητα να προβλέπουμε τέτοιες καταστάσεις και να ειδοποιούμε έγκαιρα τις αρχές και τον τοπικό πληθυσμό ώστε να παίρνει μέτρα περιορισμού των ζημιών. Πέρα από τα απαραίτητα έργα και παρεμβάσεις προστασίας που πρέπει να ληφθούν ώστε να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα των παράκτιων περιοχών στις σύγχρονες μεταβαλλόμενες συνθήκες, η συνεχής παρακολούθηση και κυρίως η πρόγνωση των ακραίων γεγονότων μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο στην φαρέτρα των υπεύθυνων για την προστασία των περιοχών αυτών από φυσικά φαινόμενα - τουλάχιστον αυτών που μπορούμε να προβλέψουμε με τις υπάρχουσες υποδομές και τεχνογνωσία.

Στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, από το 2020 λειτουργεί το Παρατηρητήριο Παράκτιου Περιβάλλοντος Βορείου Αιγαίου, το οποίο καταγράφει την περιβαλλοντική κατάσταση της θάλασσας αλλά και παράγει βραχυπρόθεσμες προγνώσεις θαλάσσιων συνθηκών με μεγάλη λεπτομέρεια. Ήδη παρέχονται προγνώσεις της θαλάσσιας θερμοκρασίας, αλατότητας, κυκλοφορίας και κυματισμού, μέσω της ιστοσελίδας https://aegis.aegean.gr/el/blog/products/προγνώσεις-θαλασσών-αιγαίου, ενώ παράλληλα εργαζόμαστε για τη βελτίωση της πρόγνωσης της στάθμης της θάλασσας για την περιοχή μας και ιδιαίτερα για την παράκτια ζώνη του νησιού.

Το σύστημα πρόγνωσης της στάθμης θάλασσας λειτουργεί ήδη σε πιλοτικό στάδιο με την εποπτεία του Εργαστηρίου Φυσικής και Χημικής Ωκεανογραφίας του Τμήματος Ωκεανογραφίας και Θαλασσίων Βιοεπιστημών, και είναι σε θέση να αποτυπώνει με ακρίβεια εκατοστών την μεταβλητότητα της στάθμης, όπως φαίνεται στο σχήμα. Οι προγνώσεις προέβλεψαν τις ιδιαίτερες συνθήκες της περασμένης εβδομάδας, αλλά η εκτίμηση του ύψους της στάθμης ήταν μικρότερη κατά περίπου 20 εκατοστά. Όπως θα δείξουμε, ο κύριος λόγος φαίνεται πως ήταν η υποεκτίμηση της πρόγνωσης του ανέμου η οποία λαμβάνεται από διεθνείς οργανισμούς που παρέχουν επιχειρησιακές μετεωρολογικές προγνώσεις (π.χ. ICON: GermanWeatherService). 

Στο Σχήμα 1α  αποτυπώνεται η ανύψωση της στάθμης θάλασσας (σε μέτρα) στη Σκάλα Καλλονής για την περίοδο του τελευταίου μήνα, όπου ξεχωρίζει η γενική ανύψωση της στάθμης περίπου 60 εκατοστών όπως καταγράφεται από τις μετρήσεις του σταθμηγράφου που έχει εγκαταστήσει εκεί το Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Η συνεχής γραμμή είναι η πρόβλεψη της ανύψωσης στο ίδιο σημείο από την ωκεανογραφική προσομοίωση του συστήματος AEGIS+ (https://aegis.aegean.gr/el/) του Εργαστηρίου Φυσικής και Χημικής Ωκεανογραφίας, και η οποία εκτείνεται χρονικά έως τις 20 Φεβρουαρίου 2026 (καθημερινές προγνώσεις έως και 4 ημέρες μπροστά). Κατά τις εξαιρετικές συνθήκες της περιόδου 12 - 16 Φεβρουαρίου 2026 (Σχήμα 1β), αποτυπώνεται η επιπρόσθετη ανύψωση που προκάλεσε και τις πρόσφατες παράκτιες πλημμύρες.

Στο Σχήμα 1γ, με σημεία αποτυπώνεται η ταχύτητα ανέμου όπως μετρήθηκε στον πλωτό σταθμό (αγκυροβόλιο) του Κόλπου Καλλονής σε m/s (17 m/s αντιστοιχούν σε 8 μποφόρ περίπου). Η συνεχής γραμμή αντιστοιχεί στην ταχύτητα ανέμου που χρησιμοποιείται για τις προσομοιώσεις και προέρχεται από το ατμοσφαιρικό μοντέλο ICON (https://www.icon-model.org/) με χωρική ανάλυση 7km.

Σχήμα 1. Ανύψωση θαλάσσιας στάθμης και ταχύτητα ανέμου στον Κόλπο Καλλονής για την περίοδο 20 Ιανουαρίου με 19 Φεβρουαρίου 2026 με έμφαση στη περίοδο των ακραίων συνθηκών των τελευταίων ημερών (12 – 19 Φεβρουαρίου 2026), όπως προκύπτουν από μετρήσεις και προγνώσεις του Εργαστηρίου Φυσικής και Χημικής Ωκεανογραφίας του Τμήματος Ωκεανογραφίας και Θαλάσσιων Βιοεπιστημών, Πανεπιστημίου Αιγαίου. Λεπτομέρειες δίνονται στο κείμενο.

Οι αποκλίσεις της προσομοιωμένης στάθμης από τις μετρήσεις που παρατηρούνται μερικές φορές (για παράδειγμα κατά τα πλημμυρικά φαινόμενα της 15ης Φεβρουαρίου2026) αποδίδονται κυρίως στην αδυναμία του ατμοσφαιρικού μοντέλου να υπολογίσει με ακρίβεια τις ιδιαίτερες συνθήκες που επικρατούν στην ευρύτερη περιοχή του Κόλπου Καλλονής, παρέχοντας τιμές ανέμου λίγο χαμηλότερες από αυτές που τελικά μετρούνται.

Τέτοιου είδους μικρές ‘αστοχίες’, μπορεί να προκαλέσουν διαφορές μεταξύ προσομοίωσης – μέτρησης στη στάθμη της θάλασσας, ειδικά αν λάβουμε υπόψη ότι η τριβή που ασκεί ο άνεμος στο νερό (ανάλογη της ταχύτητας ανέμου υψωμένης στο τετράγωνο) είναι αυτή που εν τέλει προκαλεί την ‘ώθηση’ και συσσώρευση του θαλασσινού νερού. Ας μην ξεχνάμε ότι η πρόγνωση του καιρού όπως και αυτή της θάλασσας βασίζεται σε μαθηματικά μοντέλα τα οποία μπορούν να αναπαράγουν σε αρκετά καλό επίπεδο την πραγματικότητα αλλά πάντοτε περιέχουν και το ενδεχόμενο σφάλματος. Παρ' όλ' αυτά η πρόβλεψη ενός ακραίου γεγονότος, έστω και με απόκλιση, είναι ιδιαίτερα χρήσιμη και αναγκαία.

Για τον λόγο αυτό, είναι εξαιρετικά σημαντική η πρόσβαση και διαθεσιμότητα υψηλής ποιότητας ατμοσφαιρικών και άλλων δεδομένων, ώστε οι ωκεανογραφικές προσομοιώσεις να παρέχουν πληροφορία αντίστοιχα υψηλής ποιότητας και αξιοπιστίας. Ήδη το Εργαστήριο Φυσικής και Χημικής Ωκεανογραφίας που πραγματοποιεί αυτές τις μετρήσεις και προγνώσεις εργάζεται προς την κατεύθυνση της ανεύρεσης και βελτίωσης των μετεωρολογικών δεδομένων που θα βελτιώσουν και τις αντίστοιχες θαλάσσιες προγνώσεις. Το Εργαστήριο επίσης συνεχίζει να εργάζεται για τη διαρκή αναβάθμιση της πληροφορίας που παρέχεται στο ευρύ κοινό. Μόλις επιλυθούν τα προβλήματα όπως αυτά που παρουσιάσαμε παραπάνω, θα ξεκινήσουμε να διαθέτουμε και τις προγνώσεις στάθμης θάλασσας στο διαδίκτυο. Παράλληλα, σύντομα θα κυκλοφορήσουμε ερωτηματολόγιο που θα μας βοηθήσει να προσαρμόσουμε την παρεχόμενη πληροφορία στις απαιτήσεις των χρηστών (αλιέων, δυτών, ναυτικών, επαγγελματιών τουρισμού, τοπικών αρχών, λιμενικό σώμα, κλπ).

Στην ομάδα εργασίας συμμετέχουν επίσης οι Γιάννης Μαμούτος, Γιάννης Ανδρουλιδάκης, Κορίνα Μοσίου, Ελίνα Τράγου, Εύα Κρασακοπούλου, Μάνος Ποτήρης και Βασίλης Ζερβάκης.