Πριν από λίγες ημέρες, παραμονή του Αγίου Βαλεντίνου, ο λεσβιακός σύγχρονος υλικός πολιτισμός έχασε έναν από τους σημαντικούς δημιουργούς του. Ο Αντώνης Άγας, αγγειοπλάστης με βαθιά γνώση και αυθεντική αγάπη για την τέχνη του, κηδεύτηκε στις 14 Φεβρουαρίου — ημέρα αφιερωμένη στην αγάπη· μια ημέρα που ταίριαζε συμβολικά με την προσωπικότητά του.

Γιατί ο κυρ-Αντώνης δεν αγάπησε μόνο τους οικείους του. Αγάπησε τους ανθρώπους. Όλους όσοι πέρασαν από τη ζωή του. Με γενναιοδωρία προσέφερε όχι μόνο τη στοργή του, αλλά και τη γνώση του γύρω από την αγγειοπλαστική σε κάθε νέο άνθρωπο που μοιραζόταν το ίδιο πάθος για την κεραμική — ιδιαίτερα στις νεότερες κεραμίστριες της Λέσβου, που βρήκαν στο πρόσωπό του έναν αληθινό δάσκαλο. Για εκείνον, η αγγειοπλαστική δεν ήταν απλώς επάγγελμα· ήταν τρόπος να συνδέεται, να μεταδίδει, να δημιουργεί συνέχεια.

Γεννημένος στη Σίφνο, κουβαλούσε μέσα του μια βαριά και πολύτιμη παράδοση. Μια παράδοση που δεν τη φύλαξε ως κειμήλιο, αλλά τη δούλεψε, τη μετέπλασε και τη μοιράστηκε, αφήνοντας το δικό του αποτύπωμα στο λεσβιακό τοπίο.

Η ιστορία του αγγειοπλαστείου «Η Σίφνος» μοιάζει με νήμα που ξετυλίγεται αργά και σταθερά σχεδόν έναν αιώνα, με τις ρίζες τη; να φτάνουν στο 1946. Τότε, ο Λευτέρης Άγας, νέος τεχνίτης από τη Σίφνο — το νησί όπου η λάσπη γίνεται τέχνη και η φωτιά δίνει μορφή στο χώμα — έφτασε στη Λέσβο αμέσως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Εκείνα τα χρόνια, οι νοικοκυρές μαγείρευαν σε πήλινα σκεύη: γιουβέτσια, τέστα, γραγούδες, τηγάνια και κουρούπια, όλα πλασμένα με σεβασμό και υπομονή, όπως απαιτεί η γη.

Η Σίφνος ήταν ξακουστή σε όλη την Ελλάδα για τους δεξιοτέχνες αγγειοπλάστες της· οι σιφνέικες στάμνες και τα πήλινα ταξίδευαν παντού. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον μεγάλωσαν και μυήθηκαν στην τέχνη τα δύο αδέλφια, ο Λευτέρης και ο Αντώνης. Όταν ο μεγαλύτερος βρήκε δουλειά στη Λέσβο, πήρε μαζί του την τέχνη και το μεράκι του. Το 1950, ο Αντώνης ήρθε να σταθεί δίπλα του. Η ζωή, ωστόσο, είχε άλλες διαδρομές: η στρατιωτική θητεία τον απομάκρυνε, ενώ ο αδελφός του έφυγε για την Κρήτη, κυνηγώντας τον έρωτα και καλύτερες προοπτικές.

Ο Αντώνης όμως επέστρεψε στη Μυτιλήνη. Εκεί τον περίμενε ο δικός του μεγάλος έρωτας, η Δήμητρα Μουτζουρέλλη. Μαζί έστησαν τη ζωή τους: ένα σπίτι γεμάτο φως, δύο παιδιά — τον Νίκο και την Άννα — και το δικό τους μικρό βασίλειο από πηλό και φωτιά, το αγγειοπλαστείο τους.

Ο κυρ-Αντώνης έστησε την οικογενειακή επιχείρηση στην αυλή του σπιτιού του, στη Βαρειά, ξεκινώντας από τη μεταφορά της πρώτης ύλης — του χώματος, που παλαιότερα έπαιρναν από την περιοχή του αεροδρομίου — τη δημιουργία του πηλού και την επεξεργασία του σε κεραμικές φόρμες. Ήξερε κάθε στάδιο της διαδικασίας, από τη γη έως τη φωτιά.

Ως τη δεκαετία του ’60 δημιουργούσε κυρίως οικιακά σκεύη. Όταν όμως το αλουμίνιο και αργότερα το πλαστικό κατέκλυσαν τις κουζίνες, η φλόγα της τέχνης δεν έσβησε· μεταμορφώθηκε. Από τη δεκαετία του ’70 έως τα μέσα του ’80, ο τροχός του έπλαθε γλάστρες και πιθάρια για σπίτια και αυλές.

Στα μέσα της δεκαετίας του ’80, η κεραμική στο νησί γνώρισε νέα άνθηση. Το κοινωνικο-πολιτισμικό κλίμα και η άνοδος του τουρισμού έφεραν καινούργια πνοή. Το αγγειοπλαστείο της οικογένειας Άγα ακολούθησε τον ρυθμό της εποχής, χωρίς ποτέ να προδώσει την παράδοσή του.

Η οικογένεια Άγα συνεχίζει αδιάκοπα τη σιφνιώτικη παράδοση, πλάθοντας αντικείμενα με χρηστική αξία και το χαρακτηριστικό, παχύ και ανθεκτικό τοίχωμα που μόνο ο έμπειρος τεχνίτης γνωρίζει να χαρίζει. Άλλοτε αφήνουν τον πηλό στο φυσικό του χρώμα, στολίζοντάς τον με λιτές λευκές σιφνιώτικες γραμμές· άλλοτε τον ντύνουν με πολύχρωμες ζωγραφιές που καθρεφτίζουν τη λεσβιακή ύπαιθρο, το Αιγαίο και την ανεξάντλητη ομορφιά του τόπου.

Ο Αντώνης Άγας έφυγε στα 96 του χρόνια. Μέχρι τα 94 του, όμως, συνέχιζε να κάθεται στον τροχό, να χαράζει γραμμές στο χώμα και να αφήνει την εμπειρία μιας ολόκληρης ζωής να μιλά μέσα από τα χέρια του. Δίπλα του, τα παιδιά του — ο Νίκος, με σαράντα πέντε χρόνια στον τροχό, και η Άννα, με τα χρώματα, τα σχέδια και την αδιάκοπη αναζήτηση νέων μορφών — κρατούν ζωντανή μια τέχνη που περνά από γενιά σε γενιά σαν ιερή παρακαταθήκη.

Για τον κυρ-Αντώνη το χώμα δεν ήταν απλώς υλικό.
Ήταν μνήμη. Ήταν οικογένεια. Ήταν ρίζες και ιστορία.
Ήταν ο τρόπος με τον οποίο η παράδοση συνεχίζει να ανασαίνει.

Ας είναι ελαφρύ το χώμα που τον σκεπάζει και που τόσο αγάπησε…