Στις 26 Φεβρουαρίου 2026, ο ΟΟΣΑ δημοσίευσε την έκθεση Policy Pathways Beyond the Shoreline, για τις νησιωτικές οικονομίες και τις πολιτικές ανάπτυξής τους. Λίγους μήνες αργότερα, στις 10 Ιουνίου, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε τη «Στρατηγική της ΕΕ για τα νησιά», την πρώτη ολοκληρωμένη στρατηγική της ειδικά για τις νησιωτικές περιοχές.

Τα δύο κείμενα συνδέονται. Η έρευνα του ΟΟΣΑ χρηματοδοτήθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση, έγινε σε συνεργασία με την Επιτροπή και τα ευρήματά της αξιοποιούνται στη νέα στρατηγική. Δεν λένε ακριβώς τα ίδια “πράγματα”. Διαβάζοντάς τα όμως μαζί, μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα προς ποια κατεύθυνση κινείται η ευρωπαϊκή νησιωτική πολιτική, σε μια περίοδο που οι οικονομικές, κοινωνικές, περιβαλλοντικές και γεωπολιτικές κρίσεις γίνονται όλο και πιο σύνθετες.

Τι προτείνουν στην πράξη;

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει την ανάγκη να υπάρχουν αξιόπιστες ακτοπλοϊκές συνδέσεις όλο τον χρόνο, ακόμη και με δημόσια χρηματοδότηση, όταν η αγορά δεν μπορεί να τις εξασφαλίσει. Προωθεί επίσης ενεργειακές διασυνδέσεις, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, παρεμβάσεις για το νερό, τη στέγαση και τις δημόσιες υπηρεσίες, αλλά και καλύτερη προετοιμασία των νησιών απέναντι σε κρίσεις.

Στη στρατηγική γίνεται λόγος για τουλάχιστον 12,5 δισ. ευρώ που έχουν ήδη κατανεμηθεί σε προγράμματα της περιόδου 2021–2027 για επενδύσεις στα νησιά. Δεν πρόκειται, επομένως, για καινούργια χρηματοδότηση. Εξάλλου, αρκετές από τις κατευθύνσεις της στρατηγικής χρειάζονται αποφάσεις και πρωτοβουλίες των ίδιων των κρατών για να εφαρμοστούν.

Ο ΟΟΣΑ, από την πλευρά του, μελέτησε 47 ευρωπαϊκές νησιωτικές περιφέρειες και κατέληξε σε μια σημαντική διαπίστωση: το κόστος της νησιωτικότητας δεν οφείλεται μόνο στη γεωγραφική απόσταση. Επηρεάζεται και από τον τρόπο που λειτουργεί η οικονομία, από τις συνθήκες της αγοράς και από τις επιλογές της δημόσιας διοίκησης.

Αυτό σημαίνει ότι δεν αρκεί να γνωρίζουμε πόσο απέχει ένα νησί από την ηπειρωτική χώρα. Χρειάζεται να εξετάζουμε γιατί είναι ακριβότερη η μεταφορά ενός προϊόντος, τι κοστίζει η λειτουργία ενός σχολείου ή ενός νοσοκομείου και κατά πόσο οι δημόσιες πολιτικές μειώνουν ή επιβαρύνουν αυτές τις δυσκολίες.

Γι' αυτό ο ΟΟΣΑ προτείνει να μετριέται με μεγαλύτερη ακρίβεια το πρόσθετο κόστος της νησιωτικότητας, να λαμβάνεται υπόψη στην κατανομή των κρατικών πόρων και να εξετάζονται οι συνέπειες κάθε σημαντικής πολιτικής στα νησιά. Ζητά ακόμη ειδική χρηματοδοτική μέριμνα για την περίοδο 2028–2035 και μεγαλύτερη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στις αποφάσεις.

Η σημαντικότερη πρότασή του, όμως, αφορά το ίδιο το αναπτυξιακό μοντέλο.

Ο ΟΟΣΑ θεωρεί ότι δεν αρκεί να αντισταθμίζουμε συνεχώς τα μειονεκτήματα της νησιωτικότητας με επιδοτήσεις και οικονομικές ενισχύσεις. Χρειάζεται παράλληλα να αλλάξουν οι συνθήκες που κρατούν τις νησιωτικές οικονομίες λιγότερο παραγωγικές και περισσότερο ευάλωτες.

Η έκθεση επικαλείται και ένα ενδιαφέρον στοιχείο. Στις 47 περιφέρειες που εξετάζει, από το 2001 έως το 2021, ο πληθυσμός αυξήθηκε κατά 9,3%, ενώ η παραγωγικότητα της εργασίας μειώθηκε κατά 6%. Με άλλα λόγια, η πληθυσμιακή αύξηση δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη βελτίωση της οικονομικής απόδοσης.

Στο Βόρειο Αιγαίο, όμως, η δημογραφική εικόνα είναι διαφορετική.

Την ίδια εικοσαετία, από το 2001 έως το 2021, ο μόνιμος πληθυσμός του Βορείου Αιγαίου μειώθηκε από 205.235 σε 194.943 κατοίκους. Δηλαδή, 10.292 κάτοικοι λιγότεροι, ποσοστό περίπου 5%. Μια εντελώς διαφορετική δημογραφική εξέλιξη από αυτήν που καταγράφει συνολικά ο ΟΟΣΑ.

Και πίσω από αυτή τη μείωση κρύβονται ακόμη μεγαλύτερες τοπικές απώλειες. Μόνο την περίοδο 2011–2021, η Δυτική Λέσβος έχασε το 13,5% του πληθυσμού της, ενώ στο σύνολο της Περιφέρειας οι κάτοικοι ηλικίας 20–29 ετών μειώθηκαν κατά 24,3%.

Τα στοιχεία αυτά μας θυμίζουν κάτι σημαντικό: δεν έχουν όλα τα νησιά τις ίδιες ανάγκες. Εκεί όπου ο πληθυσμός μειώνεται και οι νέοι γίνονται λιγότεροι, η ανάπτυξη δεν μπορεί να μετριέται μόνο με την παραγωγικότητα και τις επενδύσεις. Πρέπει να εξετάζουμε και κατά πόσο δημιουργούνται οι συνθήκες για να μπορούν οι άνθρωποι να παραμένουν και να ζουν αξιοπρεπώς στον τόπο τους.

Τι σημαίνει, λοιπόν, στην πράξη ο οικονομικός μετασχηματισμός που προτείνει ο ΟΟΣΑ;

Να μη στηρίζουμε μόνο το αυξημένο κόστος των μεταφορών με επιδοτήσεις, αλλά να επενδύουμε και σε υποδομές που θα το περιορίζουν. Να μη δίνουμε μόνο ενισχύσεις στις μικρές επιχειρήσεις, αλλά να τις βοηθάμε να συνεργάζονται, να αξιοποιούν νέες τεχνολογίες και να αποκτούν μεγαλύτερη αξία τα προϊόντα τους.

Ανάλογες προτάσεις γίνονται για την ενέργεια, την αγροδιατροφή, τον τουρισμό και τις ψηφιακές υπηρεσίες. Ο ΟΟΣΑ δεν υποστηρίζει εδώ με σαφήνεια ότι η αγορά μπορεί να λύσει από μόνη της όλα αυτά τα προβλήματα έτσι αναγνωρίζει την ανάγκη δημόσιας παρέμβασης.

Και εδώ αρχίζουν τα ουσιαστικά ερωτήματα.

Ας δεχτούμε ότι αυτές οι αλλαγές μπορούν να αυξήσουν τον πλούτο που παράγεται στα νησιά. Αυτό σημαίνει απαραίτητα ότι θα βελτιωθεί η ζωή όλων;

Ποιος θα ελέγχει την ενέργεια, τη γη και τους φυσικούς πόρους; Ποιος θα απολαμβάνει τα μεγαλύτερα οικονομικά οφέλη; Θα ενισχύεται η τοπική παραγωγή ή σημαντικό μέρος του πλούτου θα κατευθύνεται έξω από τα νησιά;

Και τι θα γίνει με τους ανθρώπους που ήδη ζουν και παράγουν εδώ; Θα μπορεί ο ελαιοπαραγωγός να κρατήσει τον ελαιώνα του, ο κτηνοτρόφος το κοπάδι του, ο νέος να βρει ένα σπίτι που να μπορεί να πληρώσει; Ή μήπως το αυξανόμενο κόστος και οι αλλαγές στις χρήσεις της γης θα οδηγήσουν κάποιους να εγκαταλείψουν την παραγωγή και, τελικά, τον τόπο τους;

Δεν είναι αναπόφευκτο να συμβούν όλα αυτά. Ούτε όμως μπορούμε να θεωρούμε δεδομένο ότι κάθε επένδυση θα ωφελήσει εξίσου τους κατοίκους. Έχει σημασία με ποιους όρους γίνεται, ποιος την ελέγχει και πώς μοιράζονται τα οφέλη της.

Ας έλθουμε λοιπόν και στα “δικά μας”.

Όταν στον ΟΟΣΑ και στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζονται τέτοιες στρατηγικές για το μέλλον των νησιών, εμείς πόσο ουσιαστικά συζητούμε αυτά τα ζητήματα στην κυβέρνηση, στο Περιφερειακό Συμβούλιο Βορείου Αιγαίου, στα δημοτικά μας συμβούλια, στα κόμματα και στις συλλογικότητές μας; Ασφαλώς υπάρχουν πρωτοβουλίες, προτάσεις και προσπάθειες, που δεν πρέπει να παραγνωρίζουμε. Το ερώτημα είναι αν όλα αυτά συνδέονται σε μια συνολική συζήτηση και σε ένα σχέδιο για το μέλλον των νησιών μας.

Η Ελλάδα διαθέτει ήδη θεσμούς και εργαλεία νησιωτικής πολιτικής. Ο ίδιος ο ΟΟΣΑ, ωστόσο, επισημαίνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν προβλήματα συγκεντρωτισμού και συντονισμού.

Πόσο αποτελεσματικά αξιοποιούμε αυτά τα εργαλεία στη Λέσβο, στη Λήμνο και στον Άγιο Ευστράτιο; Πώς συνδέονται στην πράξη οι πολιτικές για τις μεταφορές, την παραγωγή, την ενέργεια, το νερό και τις δημόσιες υπηρεσίες; Και κυρίως, πόσο πραγματικό λόγο έχουν οι ίδιες οι τοπικές κοινωνίες στις αποφάσεις που καθορίζουν το μέλλον τους;

Η νησιωτικότητα είναι μια γεωγραφική συνθήκη. Οι ανισότητες, όμως, και το μέλλον των νησιών δεν καθορίζονται μόνο από τη γεωγραφία. Εξαρτώνται και από τις πολιτικές επιλογές.

Το κρίσιμο ερώτημα, επομένως, δεν είναι μόνο πόσο θα αναπτυχθούν οικονομικά τα νησιά μας. Είναι ποιοι θα μπορούν να συνεχίσουν να ζουν και να παράγουν σε αυτά, ποιοι θα απολαμβάνουν τα οφέλη της ανάπτυξης και, τελικά, ποιοι θα έχουν τη δύναμη να αποφασίζουν για το μέλλον τους.