Πρόσφατα οι Υπουργοί Ψηφιακής Διακυβέρνησης και Τεχνητής Νοημοσύνης, Υγείας και Επικρατείας ανακοίνωσαν το σχέδιο καταπολέμησης ψηφιακού εθισμού στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Κεντρική ρύθμιση του σχεδίου αποτελεί η απαγόρευση από την 1η Ιανουαρίου 2027, της πρόσβασης σε Tiktok, Facebook, Instagram και Snapchat για ανηλίκους που δεν έχουν συμπληρώσει το 15ο έτος της ηλικίας τους. Τα εν λόγω μέσα κοινωνικής δικτύωσης θα έχουν την υποχρέωση να ελέγξουν την ηλικία του χρήστη και να αποκλείουν την πρόσβαση σε παιδιά κάτω των 15 ετών. Το σχέδιο περιλαμβάνει την προαιρετική χρήση της εφαρμογής kids wallet το οποίο είναι ενσωματωμένο στο οικοσύστημα του gov.gr και προσφέρει τις υπηρεσίες γονικού ελέγχου, επαλήθευσης ηλικίας και ψηφιακής ταυτότητας των ανηλίκων. Η απαγόρευση πρόσβασης των ανήλικων κάτω των 15 ετών σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι μία επιφανειακή λύση η οποία δεν αντιμετωπίζει τις αιτίες του ψηφιακού εθισμού. Ένα τέτοιο σύνθετο πρόβλημα προϋποθέτει ότι το κράτος επενδύει σε μία συνεπή, μακροχρόνια στρατηγική.

Νομολογιακές εξελίξεις από την Ολλανδία: Η υποχρέωση των πλατφόρμων να προσφέρουν την επιλογή πρόσβασης στις πλατφόρμες χωρίς τη χρήση εξατομικευμένων αλγόριθμων

Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες, ο οποίος ισχύει από το Φεβρουάριο του 2024, θέτει το πλαίσιο σχετικά με την υποβολή υποχρεώσεων στις μεγάλες πλατφόρμες και μέτρα προστασίας για όλους τους πολίτες.

Η προσέγγιση της Ελλάδας αλλά και της ΕΕ όσο αφορά την απαγόρευση πρόσβασης υπεκφεύγει το πραγματικό πρόβλημα όσον αφορά στα χαρακτηριστικά και στον σχεδιασμό των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης που προκαλούν εθισμό ή εκμεταλλεύονται ανθρώπινες ευαλωτότητες.

ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ

Το κράτος οφείλει να επιβάλλει υποχρεώσεις στις πλατφόρμες ώστε να προσαρμόσουν τα αλγοριθμικά συστήματα τους ή να φιλτράρουν διαφορετικά το περιεχόμενό.

Πρόσφατα στην Ολλανδία, κατόπιν δικαστικής απόφασης του πρωτοδικείου του Άμστερνταμ, όπως αυτή επιβεβαιώθηκε δευτεροβάθμια, η ΜΕΤΑ αναγκάστηκε να παράσχει εναλλακτικές εκδόσεις του Facebook και του Instagram και να δώσει στους χρήστες την επιλογή πρόσβασης στις πλατφόρμεςχωρίς τη χρήση εξατομικευμένων αλγόριθμων. Το δικαστήριο του Άμστερνταμ αποφάνθηκε ότι, σύμφωνα με τον Κανονισμό για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (άρθρα 25, 27(3) και 38), η MΕΤΑ πρέπει να επιτρέπει στους χρήστες του Facebook και του Instagram στην Ολλανδία να βλέπουν τις ροές τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με χρονολογική σειρά, χωρίς τον εξατομικευμένο αλγόριθμο να προσαρμόζει το περιεχόμενο. Αυτή η επιλογή πρέπει να είναι εύκολα προσβάσιμη στους χρήστες των κοινωνικών δικτύων δηλαδή να είναι εύκολο να βρεθεί και να είναι διαθέσιμη ως προεπιλεγμένη ρύθμιση. Η ΜΕΤΑ έχει έκτοτε προσαρμόσει τους ιστότοπούς της όπως προσφέρονται στην Ολλανδία. Οι χρήστες μπορούν πλέον να ρυθμίσουν τη ροή τους στα κοινωνικά δίκτυα έτσι ώστε να περιλαμβάνει μόνο περιεχόμενο που έχουν επιλέξει να ακολουθούν, χωρίς προτεινόμενες αναρτήσεις από το λογισμικό στόχευσης της MΕΤΑ.

Σοβαροί περιορισμοί στα δικαιώματα της ιδιωτικότητας και ελευθερίας της έκφρασης

Η απαγόρευση πρόσβασης των ανήλικων κάτω των 15 ετών σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιβάλλει σοβαρούς περιορισμούς στα δικαιώματα της ιδιωτικότητας, της έκφρασης καιπρόσβασης στην πληροφορία, όπως και στηνψηφιακή ένταξη ευάλωτων ομάδων. Είναι προβληματικό ότι η κοινοβουλευτική πλειοψηφία φαίνεται να μην αναγνωρίζει την ανάγκη συζήτησης σχετικά με την προσφορότητα και αναλογικότητα των  εν λόγω περιορισμών. Οι εν λόγω ανησυχίες υπογραμμίζονται και στην κοινή δήλωση επιστημόνων και ερευνητών στον τομέα της ασφάλειας και της προστασίας της ιδιωτικής ζωής σχετικά με την επαλήθευση ηλικίας.

Περαιτέρω, η λειτουργία του kids wallet στην Ελλάδα ως μία κρατικά ελεγχόμενη εφαρμογή θέτει επιπρόσθετους κινδύνους. Η υποδομή επαλήθευσης ηλικίας μπορεί να χρησιμοποιηθεί για λογοκρισία, έλεγχο της πρόσβασης στο διαδίκτυο, υπονόμευση της ανωνυμίας και κατάχρηση εξουσίας. Συνεπώς, ένας ανεξάρτητος, μη κρατικός φορέας που παρέχει αυστηρά εχέγγυα ασφάλειας, εμπιστευτικότητας και ιδιωτικότητας θα πρέπει να διαχειρίζεται, ή τουλάχιστον να εποπτεύει, το kids wallet.

Η ανάγκη συμπερίληψης της επιστημονικής κατάρτισης και της διεπιστημονικότητας

Δυστυχώς, (ιδιαίτερα αλλά όχι αποκλειστικά) στην Ελλάδα δεν υπάρχει ωριμότητα του δημόσιου και διεπιστημονικού διαλόγου στο ζήτημα του ψηφιακού εθισμού. Τα τελευταία 2 χρόνια, η Εθνική Επιτροπή Τηλεπικοινωνιών και Ταχυδρομείων η οποία είναι ο αρμόδιος φορέας συντονισμού των ψηφιακών υπηρεσιών, έχει παράγει σχεδόν μηδαμινό έργο εποπτείας και ελέγχου τωνπαρόχων ενδιάμεσων ψηφιακών υπηρεσιών στην Ελλάδα. Είναι ιδιαίτερα ανησυχητικό ότι τα σχέδια καταπολέμησης του ψηφιακού εθισμού δεν συμπεριλαμβάνουν την επιστημονική κατάρτιση. Η επιστημονική εισήγηση, από την 20η Μαρτίου 2026, της επιτροπής εμπειρογνωμόνων που συγκροτήθηκε στο Κεντρικό Συμβούλιο Υγείας, κατόπιν αιτήματος από το Υπουργείο Υγείας, αποφάνθηκε ότι η απαγόρευση πρόσβασης των ανήλικων σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι πρόσφορη και ενδέχεται να οδηγήσει σε ανεπιθύμητες συνέπειες. Η εισήγηση αγνοήθηκε από τους Υπουργούς. Η αντιμετώπιση των θεμάτων σχετικά με τον ψηφιακό εθισμό οφείλει να λάβει σοβαρά υπόψη τις απόψεις θεσμικών οργάνων της πολιτείας, συμπεριλαμβανομένων του Συνηγόρου του Πολίτη στην αρμοδιότητα του οποίου εμπίπτει η προάσπιση και προαγωγή των δικαιωμάτων του παιδιού, της Εθνικής Επιτροπής Βιοηθικής και Τεχνοηθικής, της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα και της Εθνικής Επιτροπής Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Διαβούλευση και συνεργασία επίσης ενδείκνυνται με την κοινωνία των πολιτών, ιδίως στον τεχνολογικό τομέα, όπως είναι η ένωση για το «Ελεύθερο Λογισμικό/Λογισμικό Ανοικτού Κώδικα» (ΕΛ/ΛΑΚ) ή η Ένωση Πληροφορικών Ελλάδας.

Η αντιμετώπιση των δυσμενών συνεπειών της προηγμένης τεχνολογίας είναι ένας μαραθώνιος και όχι ένα σπριντ. Χρειάζεται μακρόπνοος σχεδιασμός ο οποίος δεν περιορίζει τις ατομικές ελευθερίες και είναι συμπεριληπτικός της διεπιστημονικής κατάρτισης και της κοινωνίας των πολιτών.

* Η Δρ Μαντώ Ραχωβίτσα είναι Αναπληρώτρια καθηγήτρια, Νομική Σχολή, Πανεπιστήμιο του Nottingham.