Η Κοινωνική Ανθρωπολογία είναι μία κριτική επιστήμη που διερευνά ποικίλες μορφές της ανθρώπινης ύπαρξης και εμπειρίας σε όλη τους την ευρύτητα. Χρησιμοποιώντας δεδομένα που αντλεί κυρίως μέσα από την επιτόπια συμμετοχική παρατήρηση και τις συνεντεύξεις, επιδιώκει να αναδείξει τους διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι οργανώνουν την καθημερινή τους ζωή και νοηματοδοτούν τις πράξεις τους. Παράλληλα, προβληματοποιεί βαθιά ριζωμένες πεποιθήσεις που σχετίζονται, μεταξύ άλλων, με τη θρησκεία, το έθνος, την οικογένεια, το φύλο, τη σεξουαλικότητα, την οικονομία, την εξουσία. Με άλλα λόγια, αμφισβητεί το αυτονόητο και ό,τι θεωρούμε «φυσικό».

Αν και η Ανθρωπολογία καταπιάνεται με σημαντικά ζητήματα που απασχολούν τις σύγχρονες κοινωνίες έχοντας μακροχρόνια παρουσία στα ελληνικά πανεπιστήμια, παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστη στο ευρύ κοινό. Την ίδια στιγμή, παρατηρούμε μια ολοένα αυξανόμενη απαξίωση των Κοινωνικών Επιστημών, η οποία εκφράζεται και μέσω της εφαρμογής συγκεκριμένων πολιτικών στο πεδίο της Εκπαίδευσης. Ενδεικτικά αναφέρουμε την κατάργηση του μαθήματος της Κοινωνιολογίας το 2020, και την αντικατάστασή του από το μάθημα των Λατινικών, ενώ καταργήθηκαν επίσης τα μαθήματα «Σύγχρονος Κόσμος, Πολίτες και Δημοκρατία» και «Βασικές Αρχές Κοινωνικών Επιστημών».

Ως ομάδα για την Ανθρωπολογία και την Εκπαίδευση του Συλλόγου Κοινωνικών Ανθρωπολόγων Ελλάδας (ΣΚΑΕ), κρίναμε αναγκαίο να επαναφέρουμε στη δημόσια συζήτηση το ζήτημα της ενίσχυσης των Κοινωνικών και Ανθρωπιστικών Επιστημών στο ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα. Σε αυτή την κατεύθυνση, διοργανώσαμε την εκδήλωση «Η Ανθρωπολογία στην Εκπαίδευση: Προκλήσεις και Δυνατότητες», με τη συμμετοχή ανθρωπολόγων που εργάζονται στη Δευτεροβάθμια και Τριτοβάθμια Εκπαίδευση.

Μέσα από τις εμπειρίες που μοιράστηκαν μαζί μας οι εκπαιδευτικοί, αναδείχθηκε η σημασία της ανθρωπολογικής οπτικής. Εντός των περιορισμών που θέτει το εκπαιδευτικό σύστημα και στο βαθμό που είναι εφικτό, οι εκπαιδευτικοί της Δευτεροβάθμιας κατάφεραν με τη χρήση μεθοδολογικών εργαλείων της Ανθρωπολογίας (συνεντεύξεις, συμμετοχική παρατήρηση, αξιοποίηση οπτικοακουστικών μέσων για την παραγωγή μικρών ντοκιμαντέρ, κ.ά.) να υιοθετήσουν μια πιο βιωματική προσέγγιση μάθησης. Με αυτούς τους τρόπους, αντί της στείρας αποστήθισης πληροφοριών, δόθηκε στους μαθητές και στις μαθήτριες η ευκαιρία να γίνουν συμπαραγωγοί της γνώσης και να κατανοήσουν πώς τους αφορά η ιστορία, η οικονομία, τα λογοτεχνικά κείμενα της διδακτέας ύλης.

Η επαναφορά των Κοινωνικών Επιστημών γενικότερα, καθώς και η εισαγωγή του μαθήματος της Ανθρωπολογίας ειδικότερα, στο πρόγραμμα σπουδών, έχουν σημασία, ιδιαίτερα τη δεδομένη ιστορική στιγμή, που η ελληνική κοινωνία βιώνει ριζικούς μετασχηματισμούς σε οικονομικό, κοινωνικό και πολιτισμικό επίπεδο, σε έναν βαθμό λόγω και της αυξημένης μεταναστευτικής και προσφυγικής κινητικότητας.

 Η επιστήμη της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, όχι μόνο μπορεί να προσφέρει τα πολύτιμα εκείνα εκπαιδευτικά εργαλεία που συμβάλλουν στη διαμόρφωση μιας διαφορετικής σχολικής εμπειρίας, αλλά ασχολείται και με κρίσιμα κοινωνικά ζητήματα που αφορούν άμεσα τα σχολικά περιβάλλοντα, όπως η βία, οι κοινωνικές ανισότητες, ο ρατσισμός και η ξενοφοβία, η σεξουαλικότητα και το φύλο, κ.ά. Ζητήματα για τα οποία δεν υπάρχει σήμερα επαρκής χώρος στο εκπαιδευτικό σύστημα, παρά το γεγονός ότι αποτελούν μέρος της καθημερινής εμπειρίας των μαθητών και των μαθητριών.

Η ενσωμάτωση, επομένως, της ανθρωπολογικής οπτικής στο σχολείο δεν αποτελεί πολυτέλεια ούτε μια ακόμη προσθήκη στο αναλυτικό πρόγραμμα, αλλά μια βαθιά δημοκρατική αναγκαιότητα. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν οι Κοινωνικές Επιστήμες έχουν θέση στο σχολείο, αλλά αν ένα σχολείο μπορεί πραγματικά να ανταποκριθεί στις ανάγκες μιας σύγχρονης και διαρκώς μεταβαλλόμενης κοινωνίας χωρίς αυτές.

 Η Ανθρωπολογία, με την έμφαση που δίνει στην έρευνα, στην κριτική σκέψη και στην αμφισβήτηση του αυτονόητου, μπορεί να συμβάλλει ουσιαστικά σε ένα σχολείο που δεν μαθαίνει απλώς στους νέους ανθρώπους να προσαρμόζονται στον κόσμο όπως είναι, αλλά τους δίνει τα εργαλεία να τον κατανοήσουν, να τον αμφισβητήσουν και να τον αλλάξουν.

Μέλη της ομάδας ειδικού ενδιαφέροντος για την εκπαίδευση του ΣΚΑΕ

Μαρία Μενεγάκη

Φιλάνθη Μιχάλακα

Αλεξάνδρα Σιώτου