Με αφορμή την είδηση του θανάτου της Renée Hirschon, στις 27 Οκτωβρίου 2026, επανέρχομαι σε ένα έργο που φωτίζει μια όψη της ανθρώπινης εμπειρίας: τη δύναμη με την οποία οι άνθρωποι, ακόμη και μέσα σε συνθήκες υλικής στέρησης, μπορούν να συγκροτούν έναν κόσμο με αίσθηση ανθρωπιάς. Η λέξη ακούγεται ίσως παράδοξα στα αυτιά ορισμένων σύγχρονων κοινωνικών ανθρωπολόγων, καθώς η αναζήτηση μιας κοινής ανθρώπινης εμπειρίας μοιάζει να υποχωρεί μπροστά στην έμφαση στην πολιτισμική διαφορά και στην ιστορική συγκρότηση των ταυτοτήτων. Κι όμως, η εθνογραφία της Hirschon μας καλεί να δούμε πέρα από την αναγνώριση της διαφοράς, εκείνα που επιτρέπουν στους ανθρώπους να αναζητούν, ακόμη και στις πιο αντίξοες συνθήκες, μια εμπειρία συμφιλίωσης με τον εαυτό τους και με τους άλλους.
Η Renée Hirschon (Ρενέ Χίρσον-Φιλιππάκη) γεννήθηκε στο Κέιπ Τάουν το 1944, σε οικογένεια εβραϊκής καταγωγής με ρίζες στην Ουκρανία. Μετά τις σπουδές της στα πανεπιστήμια του Κέιπ Τάουν και του Σικάγου, ήρθε στην Ελλάδα και συνεργάστηκε με το Athens Centre of Ekistics του Κωνσταντίνου Δοξιάδη. Στο πλαίσιο αυτής της συνεργασίας, κατά την περίοδο 1968–1970, άρχισε να ενδιαφέρεται για την κοινωνική και χωρική οργάνωση της Κοκκινιάς. Το 1970 δημοσίευσε, μαζί με τον Ινδό αρχιτέκτονα S. Thakurdesai, σχετική εργασία στο περιοδικό Ekistics, με τίτλο «Society, Culture and Spatial Organisation: an Athens Community».
Η Κοκκινιά έμελλε να αποτελέσει το επίκεντρο της εθνογραφικής έρευνας της Hirschon. Στο πλαίσιο της εκπόνησης της διδακτορικής της διατριβής στην Κοινωνική Ανθρωπολογία στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, πραγματοποίησε το 1972 εκτεταμένη επιτόπια έρευνα στην προσφυγική αυτή συνοικία. Τα χρόνια που ακολούθησαν, οι δεσμοί της με την Ελλάδα έγιναν ακόμη στενότεροι μέσα από τον γάμο της με τον Μανώλη Φιλιππάκη, αρχιτέκτονα, εικονογράφο και μουσικό, ο οποίος γεννήθηκε στην Όλυμπο της Καρπάθου το 1943. Παράλληλα, η επιστημονική και ακαδημαϊκή της πορεία, μετά από πολλά χρόνια διδασκαλίας στο Oxford Brookes University, συνδέθηκε με το Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου στη Μυτιλήνη, όπου υπηρέτησε ως καθηγήτρια και πρόεδρος του Τμήματος από το 1987 έως το 1998.
Δεν γνωρίζω τους λόγους που την οδήγησαν να αποχωρήσει από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Επέστρεψε στον ακαδημαϊκό χώρο της Οξφόρδης ως Senior Research Fellow στο St Peter’s College. Η επιστροφή της δεν σήμανε, ωστόσο, απομάκρυνση από την Ελλάδα, η κοινωνία της οποίας παρέμεινε σταθερά στο επίκεντρο των ερευνητικών της ενδιαφερόντων. Επίσης, απ’ όσο γνωρίζω, διατηρούσε δεσμούς και με την ελληνορθόδοξη ενορία της Αγίας Τριάδος (Holy Trinity Greek Orthodox Church) στην Οξφόρδη.Τη συνάντησα στην Οξφόρδη, σε μια διάλεξη, στις 5 Μαΐου 2010, στις πρώτες εβδομάδες της ελληνικής κρίσης. Ήταν η ημέρα που έγινε γνωστή η είδηση του θανάτου τριών εργαζομένων στην τράπεζα Marfin, στη διάρκεια των διαδηλώσεων στην Αθήνα. Θυμάμαι πόσο την είχε συγκινήσει η είδηση.
Η διδακτορική της έρευνα αποτέλεσε τη βάση του βιβλίου της Heirs of the Greek Catastrophe: The Social Life of Asia Minor Refugees in Piraeus, το οποίο εκδόθηκε στα αγγλικά το 1989 από τον εκδοτικό οίκο Clarendon Press της Οξφόρδης. Το έργο μεταφράστηκε αργότερα στα ελληνικά με τίτλο Κληρονόμοι της Μικρασιατικής Καταστροφής: Η κοινωνική ζωή των Μικρασιατών προσφύγων στον Πειραιά και κυκλοφόρησε από το Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης το 2005. Στο ίδιο ερευνητικό πεδίο εντάσσεται και το κεφάλαιό της «The Creation of Community: Well-being without Wealth in an Urban Greek Refugee Locality», στον συλλογικό τόμο Risks and Reconstruction: Experiences of Resettlers and Refugees, σε επιμέλεια των M. Cernea και C. McDowell (Washington D.C., 2000). Από αυτό το κείμενο αντλώ τις αναφορές που ακολουθούν, σε δική μου μετάφραση.
Στο έργο της αυτό, η Hirschon εστιάζει στα Γερμανικά της Κοκκινιάς, έναν προσφυγικό συνοικισμό με τυποποιημένες, προκατασκευασμένες κατοικίες, οι οποίες προορίζονταν αρχικά για προσωρινή στέγαση. Το γεγονός ότι μεγάλο μέρος του αρχικού οικιστικού ιστού εξακολουθούσε να υπάρχει το 1972, όταν διεξήγαγε την επιτόπια έρευνά της, μαρτυρούσε τη μακρά διάρκεια μιας προσωρινότητας που είχε παγιωθεί. Η στεγαστική ανεπάρκεια συνοδευόταν από σοβαρές ελλείψεις στις βασικές υποδομές: «τρεχούμενο νερό εισήχθη στα σπίτια των Γερμανικών μόλις τη δεκαετία του 1960, οι δρόμοι παρέμειναν άστρωτοι μέχρι το 1972, και κεντρικό αποχετευτικό σύστημα παρασχέθηκε μόλις το 1983». Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, οι κάτοικοι συγκρότησαν, όπως σημειώνει η Hirschon, «ένα ριζοσπαστικοποιημένο προλεταριάτο με ισχυρή αίσθηση ξεχωριστής πολιτισμικής ταυτότητας έναντι της τοπικής κοινωνίας». Η ανάλυσή της, επομένως, δεν παραβλέπει τους οικονομικούς και πολιτικούς παράγοντες που διαμόρφωσαν τη ζωή των προσφύγων. Αντιθέτως, τους φέρνει στο προσκήνιο με σαφήνεια.
Κι ενώ περιγράφει αυτή την υλική αποστέρηση, η προσοχή της στρέφεται σε ένα παράδοξο: «Η ελκυστική και καλά συντηρημένη εμφάνιση της συνοικίας, με τα πολύχρωμα βαμμένα σπίτια, τα ασβεστωμένα πεζοδρόμια και τους σκουπισμένους δρόμους, χτυπούσε αμέσως τον παρατηρητή». Αν και, «σύμφωνα με όλα τα αντικειμενικά κριτήρια, η συνοικία αποτελούσε παραγκούπολη όσον αφορά τις φυσικές εγκαταστάσεις», εντούτοις «ήταν καλά συντηρημένη, καθαρή και ελκυστική».
Πώς μπορούσε να εξηγηθεί αυτή η αντίθεση ανάμεσα στην ανεπάρκεια των υλικών όρων ζωής και στη φροντισμένη όψη του συνοικισμού; Η Hirschon αναζητεί την απάντηση στους πολιτισμικούς παράγοντες. Διαπιστώνει την ύπαρξη άγραφων κανόνων αμοιβαιότητας και συνεργασίας μεταξύ των νοικοκυριών, στους οποίους οι γυναίκες διαδραμάτιζαν ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο. Επισημαίνει, παράλληλα, τη σημασία της θρησκείας και του ιερού, ακόμη και σε ένα κοινωνικό περιβάλλον με έντονο αριστερό πολιτικό προσανατολισμό. Δεν είναι τυχαίο ότι, λίγο μετά την εγκατάσταση των προσφύγων, «η κατασκευή εκκλησιών αποτελούσε προτεραιότητα». Το σπίτι, η γειτονιά και το ιερό, μέσα σε ένα περιβάλλον υλικής στέρησης και περιθωριοποίησης, δεν λειτουργούσαν απλώς ως στοιχεία μιας συλλογικής ταυτότητας. Αποτελούσαν σημεία αναφοράς για τη συγκρότηση ενός πλέγματος κοινωνικών σχέσεων, στο οποίο ο ανταγωνισμός, χωρίς να απουσιάζει, περιοριζόταν από μια ευρύτερη συλλογική επιδίωξη: να γίνεται δυνατή η συνύπαρξη, να ομορφαίνει ο καθημερινός χώρος, να βρίσκει ο καημός κοινούς τρόπους έκφρασης και να μοιράζεται η χαρά.
Έτσι, ο συνοικισμός ανήκε στην κατηγορία εκείνων που, ενώ «στερούνταν δημόσιων εγκαταστάσεων και υποδομών και χαρακτηρίζονταν από φτώχεια και αποστέρηση, δεν εξελίχθηκαν σε παραγκουπόλεις με τα συνακόλουθα κοινωνικά προβλήματα». Η Κοκκινιά, επισημαίνει η Hirschon, καταδεικνύει «ορισμένους από τους τρόπους με τους οποίους οι πολιτισμικές αξίες υπερβαίνουν την υλική αποστέρηση, το οικονομικό μειονέκτημα και την περιθωριοποίηση».
Ο προβληματισμός που αναπτύσσει το έργο της Hirschon για τη μετακίνηση, την προσφυγιά και τη μακροχρόνια επανεγκατάσταση προηγήθηκε της μεγάλης ανάπτυξης των refugee studies και των critical migration studies κατά τις δεκαετίες του 1990 και του 2000. Η σημασία του, ωστόσο, δεν εξαντλείται σε αυτό.
Η εθνογραφία της Κοκκινιάς δεν περιορίζεται στην ανάδειξη της πολιτισμικής ετερότητας μιας προσφυγικής κοινότητας, μια έμφαση που συναντάται συχνά και σε σύγχρονες μελέτες της προσφυγιάς και της μετανάστευσης. Η προσέγγισή της επιχειρεί να αναδείξει κάτι βαθύτερο: τον τρόπο με τον οποίο οι πολιτισμικές αξίες δεν συγκροτούν απλώς την ταυτότητα μιας κοινότητας, αλλά μπορούν να συμβάλουν στην καλλιέργεια μιας ανθρωπιάς, με την έννοια μιας εμπειρίας συμφιλίωσης των ανθρώπων με τον εαυτό τους και τους άλλους. Δεν πρόκειται για μια ουσία που προϋπάρχει του πολιτισμού, αλλά για μια δυνατότητα που πραγματώνεται μέσα σε αυτόν, με βάση τα δομικά στοιχεία της ανθρώπινης ψυχικής και κοινωνικής ζωής. Όσο παράδοξα κι αν ακούγεται αυτό στα αυτιά σύγχρονων μεταμοντέρνων ανθρωπολόγων.
Οι άνθρωποι της Κοκκινιάς κουβαλούσαν μια μνήμη που δεν ήταν μόνο ανάμνηση ενός κόσμου που χάθηκε, αλλά και δύναμη για τη δημιουργία ενός κόσμου με αίσθηση ανθρωπιάς, ακόμη κι όταν οι υλικοί όροι έμοιαζαν να τον αποκλείουν. Αυτό φώτισε το έργο της Renée Hirschon, και αυτό θα συνεχίσει να φωτίζει η μνήμη της.
2251028000
Επικοινωνία
Διαφήμιση
Όροι Χρήσης - Πολιτική Προσωπικών Δεδομένων
