Σε μια εποχή που η έννοια της «χειραφέτησης» προκαλούσε αμηχανία και οι γυναίκες περιορίζονταν στους ρόλους που όριζε η οικογένεια και το νοικοκυριό, στη Μυτιλήνη και στα χωριά της Λέσβου άρχιζε να διαφαίνεται μια ήσυχη, αλλά ουσιαστική αλλαγή. Πίσω από τις ποδιές, τα εργόχειρα, τις στάμνες του λαδιού και τους αργαλειούς, διαμορφωνόταν μια διαφορετική συνείδηση. Ήταν γυναίκες που, χωρίς τυμπανοκρουσίες, ένιωθαν βαθιά μέσα τους την ανάγκη να προχωρήσουν πέρα από τα όρια που τους είχαν τεθεί. Να διεκδικήσουν τη θέση τους στην κοινωνία, όχι ως εξαίρεση, αλλά ως δικαίωμα.

Ανάμεσά τους ξεχωρίζει η ιστορία της Κρυστάλλης από τη Σκαμιά. Ήταν 31 Μαΐου του 1915 όταν η Κρυστάλλη, μια γυναίκα γεμάτη πείσμα και θάρρος, εμφανίστηκε στο εκλογικό τμήμα του χωριού της ζητώντας να ψηφίσει. Ο άντρας της έλειπε στην δουλειά, και εκείνη, πιστή στις ιδέες του Βενιζέλου, ήθελε να τον εκπροσωπήσει ώστε να μη χαθεί η ψήφος του.

Μπροστά στον δικαστικό αντιπρόσωπο σταύρωνε τα χέρια της, μιλούσε με πάθος, χειρονομούσε, ύψωνε τη φωνή της για όσα θεωρούσε αυτονόητα και δίκαια. Οι χωριανοί την παρακολουθούσαν σαστισμένοι, άλλοι με γέλια, άλλοι με έκπληξη, και άλλοι με αγανάκτηση. Εκείνη, όμως, ανένδοτη:
«Θα ψηφίσω. Γιατί να μη ψηφίσω; Ο άντρας μου είναι στον Χάλικα, τον ψηφίζει τον Βενιζέλο. Κι εγώ, για κείνον, θα ρίξω την ψήφο!»

Δεν την άφησαν τελικά να ψηφίσει και αποχώρησε απογοητευμένη, μα είχε ήδη γράψει ιστορία. Η πράξη της δεν ήταν μόνο μια προσωπική διαμαρτυρία αλλά ένα ηχηρό μήνυμα ότι η γυναίκα της Λέσβου άρχιζε να διεκδικεί τη θέση της σε μια κοινωνία που την περιόριζε σιωπηλά και σταθερά.

Σε ένα άλλο χωριό της Λέσβου, τον Μανταμάδο, λίγα χρόνια αργότερα, το 1930 μια παρέα κοριτσιών ίδρυσε αθλητικό σύλλογο με το όνομα «Απόλλων». Έγραψαν καταστατικό, εξέλεξαν συμβούλιο, συγκέντρωσαν χρήματα, αγόρασαν δίχτυ και μπάλες, και μετέτρεψαν την αυλή του εργοστασίου Κομίλη-Τζωάννου σε αυτοσχέδιο γήπεδο βόλεϊ. Έπαιζαν κάθε βράδυ μετά το κέντημα και ιδιαίτερα τις Κυριακές, οργάνωναν εκδρομές με γαϊδουράκια στα γύρω χωριά, και δέχονταν οικονομική υποστήριξη από τον ανδρικό σύλλογο «Άτλας». Όμως το βόλεϊ δεν παιζόταν μόνο στα χωριά. Ήδη από το 1927, φωτογραφίες από σχολικές γυμναστικές επιδείξεις του Πρακτικού Λυκείου Μυτιλήνης δείχνουν μαθήτριες να παίζουν οργανωμένα βόλεϊ.

Από τις αρχές του 20ού αιώνα, σχεδόν σε κάθε χωριό της Λέσβου, όπως στη Μήθυμνα, τον Μανταμάδο και την Καλλονη, ιδρύονται γυναικείοι σύλλογοι που ζωντανεύουν την τοπική ζωή με φιλανθρωπικές και πολιτιστικές δράσεις. Εκεί, οι γυναίκες συνδυάζουν την αγαθοεργία με τη λαογραφία, οργανώνοντας χορούς και ενισχύοντας το φρόνιμα των Ελλήνων στρατιωτών στη Μικρασιατική εκστρατεία με γράμματα και πακέτα αγάπης. Ο Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων «Η Αγάπη» στη Μήθυμνα ξεχωρίζει ως ζωντανό παράδειγμα αυτής της συλλογικής προσπάθειας. Οι σύλλογοι αυτοί λειτουργούσαν ως τόποι συνάντησης, δράσης και έκφρασης γυναικών ενισχύοντας το αίσθημα κοινότητας και αλληλεγγύης.

Τέλη της δεκαετίας του ’20 διοργανώνονται ακόμα και καλλιστεία όχι μόνο στην πόλη της Μυτιλήνης, αλλά και στο χωριό του Πολιχνίτου. Μακροσκελή αφιερώματα στα πρωτοσέλιδα του τοπικού τύπου συγκεντρώνουν το ενδιαφέρον της τοπικής κοινωνίας και αφήνουν πίσω τους ιστορίες αστείες, ευτράπελες αλλά και αποκαλυπτικές της νέας εποχής που αναδυόταν. Μιας εποχής όπου η γυναίκα μπορούσε πια να εκθέσει και να προβάλει τον εαυτό της όπως εκείνη το επιθυμεί.

Την ίδια περίοδο, σύμφωνα με τα ήθη της εποχής, ήταν αδιανόητο και αποτελούσε μέγα σκάνδαλο η συνύπαρξη ανδρών και γυναικών στην ίδια παραλία. Ωστόσο, οι εποχές αλλάζουν και η μόδα των bain mixtes, τα μεικτά μπάνια δηλαδή, φέρνουν τη δική τους μικρή κοινωνική επανάσταση στις παραλίες της Μυτιλήνης και των γύρω περιοχών. Ήδη από το 1927, γίνονται όλο και πιο δημοφιλή παρά τις αντιδράσεις των πιο συντηρητικών. Οι παραλίες της Μυτιλήνης και των περιχώρων, όπως ο Μακρύ Γιαλός, η Νεάπολη και τα Τσαμάκια, γίνονται τόπος χαλαρής κοινωνικής συνεύρεσης ανδρών και γυναικών, εύρεσης γαμπρού και νύφης, διακριτικού φλερτ και επίδειξης μόδας.

Επιπλέον, οι τοπικές εφημερίδες φιλοξενούν από νωρίς στήλες γραμμένες από γυναίκες, για γυναίκες. Συμβουλές καλής συμπεριφοράς, τρόποι φιλοξενίας, συνταγές, καλλυντικά, μόδα, μα και σχολιασμός κοινωνικών ζητημάτων, προβληματισμοί για την ανατροφή των παιδιών, τη ζωή στην πόλη ή την επαρχία συνθέτουν έναν δικό τους χώρο έκφρασης, μέσα στον οποίο αρχίζει να διαμορφώνεται η φωνή της σύγχρονης γυναίκας. Αυτές οι στήλες ήταν κάτι παραπάνω από ελαφρά αναγνώσματα, ήταν το σημείο εισόδου της γυναικείας φωνής στη δημόσια γραφή.

Τέλος, δεν ήταν λίγες κι εκείνες οι γυναίκες που συμμετείχαν στην οικονομική ζωή του τόπου ως επιχειρηματίες. Η Μυρσινιώ Κουρτζή, κόρη εύπορης οικογένειας της Λέσβου και σύζυγος του ισχυρού επιχειρηματία Πάνου Κουρτζή, ξεχωρίζει και διαφέρει από τις γυναίκες της εποχή της, αφού όχι μόνο γνώριζε τα πάντα γύρω από τις επιχειρήσεις της οικογένειας, αλλά η ίδια διατηρούσε ελαιοτριβείο στο όνομά της και δημιούργησε τη δική της επιχείρηση παραγωγής μεταξιού στον οικισμό Νιχτάντα της Λέσβου. Σε μια εποχή όπου η γυναίκα λογιζόταν κυρίως ως σύζυγος και μητέρα, τέτοια παραδείγματα διαμόρφωναν ένα εναλλακτικό, δυναμικό πρότυπο γυναικείας παρουσίας.

Από τις σελίδες των τοπικών εφημερίδων μέχρι τις αυλές με τα πρόχειρα φιλέ, και από τις οικογενειακές επιχειρήσεις μέχρι τις χοροεσπερίδες, οι γυναίκες της Λέσβου έβρισκαν τρόπους να δηλώνουν παρούσες. Δεν έμειναν σιωπηλές ούτε αδρανείς. Είχαν λόγο και ρόλο, ακόμη κι αν δεν καταγράφηκαν στις επίσημες σελίδες της ιστορίας. Μιλούσαν μέσα από τις πράξεις τους. Κι αν οι αλλαγές ξεκινούν συνήθως μακριά, στα μεγάλα κέντρα, στην περίπτωση της Λέσβου άρχισαν από μια αυλή, ένα γυναικείο συμβούλιο, ένα εκλογικό κέντρο, μια παρέα κοριτσιών που έστηνε παιχνίδια σε ένα γήπεδο. Αυτές οι ιστορίες αξίζουν να τις θυμόμαστε όχι μόνο με συγκίνηση, αλλά και με σεβασμό…

(Το άρθρο στηρίζεται σε πληροφορίες που προέρχονται εξ ολοκλήρου από Συλλογές της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Μυτιλήνης και συγκεκριμένα από τοπικές εφημερίδες, Συλλογή φωτογραφικού υλικού και το Αρχείο της Οικογένειας Κουρτζή. Περισσότερες πληροφορίες στο ψηφιακό αποθετήριο της Δ.Κ.Β. Μυτιλήνης http://dspace.cplm.gr/)

*Μαρία Γρηγορά - Φανή Μαρωνίτου
Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Μυτιλήνης