Το ακόλουθο αυτοβιογραφικό κείμενο του Μυριβήλη, γραμμένο το 1954 στα εκατόχρονα από τη γέννηση του Γ. Ψυχάρη, αναδεικνύει την ενεργό συμμετοχή του μεγάλου Λέσβιου λογοτέχνη στους εθνικούς και πνευματικούς αγώνες του καιρού του, αποτελεί όμως και μια διδακτική «παρακαταθήκη»: ότι τίποτε δεν χαρίζεται, κανένα δικαίωμα δεν θεωρείται αυτονόητο, κάθε ουσιαστική κατάκτηση προϋποθέτει και απαιτεί σοβαρό αγώνα· όπως αναφέρει ένας άλλος δεξιοτέχνης του λόγου,  «δεν είναι η λευτεριά πέσε πίτα να σε φάω· είναι κάστρο και το παίρνεις με το σπαθί σου. Όποιος δέχεται από ξένα χέρια τη λευτεριά είναι σκλάβος» (Ν. Καζαντζάκης, «Ο Καπετάν Μιχάλης»).  

          Οι αγώνες, οι κόποι και οι θυσίες για εθνική ελευθερία ισχύουν και στην περίπτωση της γλωσσικής ελευθερίας: «Γλώσσα και πατρίδα είναι το ίδιο. Να πολεμά κανείς για την πατρίδα του ή για την εθνική του γλώσσα ένας είναι ο αγώνας. Πάντα αμύνεται περί πάτρης» (Γ. Ψυχάρης, «Το Ταξίδι μου»). Καλό είναι να γνωρίζουμε ότι η γλώσσα αυτή με την οποία εκφραζόμαστε (όπως εκφραζόμαστε) έχει βαρύ αγωνιστικό (ακόμη και αιματηρό) παρελθόν· εξαιτίας της «μισαλλογλωσσίας» προηγούμενων αιώνων, κυβερνήσεις και ανώτατοι θρησκευτικοί λειτουργοί καθυβρίσθηκαν και εξαναγκάστηκαν σε παραίτηση,  πανεπιστημιακοί δάσκαλοι αντί να ανοίγουν τα μάτια των φοιτητών τους δηλητηρίαζαν το άπλερο μυαλό τους και τους ξαμολούσαν (πλαισιωμένους από ετερόκλιτο εσμό τυχάρπαστων πλανημένων φανατικών) να προπηλακίσουν δημοσιογράφους, να απειλήσουν εκδότες εφημερίδων, να εκβιάσουν, να τρομοκρατήσουν· για χάρη της ζωντανής γλώσσας άνθρωποι ξυλοκοπήθηκαν, παύθηκαν από την εργασία τους, τιμωρήθηκαν με απόλυση ή στέρηση μισθού, καταδικάστηκαν σε ανεργία, σε ανέχεια, μόνο και μόνο γιατί το ευγενές όνειρό τους ήταν να μιλούν και να γράφουν την άδολη «γλώσσα της ζωής και γλώσσα της αλήθειας» (Κ. Παλαμάς) που τους έμαθε η μάνα τους και όχι το βαλσαμωμένο αρχαιοπρεπές γλωσσικό μόρφωμα («φραγκοαττική μίμηση», κατά τον Εφταλιώτη) που πάσχιζαν να τους επιβάλουν προγονόπληκτοι γλωσσαμύντορες ...     

          Όταν ένας άνθρωπος, απαλλαγμένος από τη σκουριά των προλήψεων, καθίσει και στοχαστεί σε μεγάλες γραμμές τους αγώνες που έκαμε και εξακολουθεί να κάνει το Έθνος μας για την κατάχτηση της λευτεριάς του, δεν μπορεί παρά να σταθεί πάνω σε δυο πελώρια ορόσημα. Την επανάσταση την εθνική, που ξεσήκωσε το Γένος ενάντια στον καταχτητή, και την επανάσταση τη γλωσσική, που το ξελευτέρωσε από τη δυναστεία του λογιοτατισμού. Είναι αξιοσημείωτο πως και τα δυο κινήματα άρχισαν σύγχρονα. Το πρώτο με τους μεγάλους ήρωες του ʼ21. Προφήτης του στάθηκε ένας ποιητής. Ο Ρήγας Φεραίος. Και της γλωσσικής επανάστασης, ο μεγάλος προφήτης βρέθηκε να ʼναι πάλι ένας ποιητής. Ο Σολωμός. Ο Σολωμός είναι ο πρώτος που μέσα στον περίφημο «Διάλογό» του κήρυξε τη δισυπόστατη μορφή του πολιτικού και του πνευματικού ξεσκλαβωμού από τον Τούρκο και από το δάσκαλο. Οι ήρωες του ʼ21 έκαναν πράξη το κήρυγμα του Ρήγα. Ο Ψυχάρης έκανε έργο το κήρυγμα του Σολωμού. Μάχες σκληρές χρειάστηκαν για τη διπλή νίκη. Γιατί μια εθνική νίκη, το ίδιο σπουδαία με κείνη του ʼ21, λογαριάζω και τούτη που αυτές τις μέρες γιορτάζει όλος ο πνευματικός κόσμος της Ελλάδας με τα εκατόχρονα του Ψυχάρη. Και όλοι πια ξέρουμε πως το περιεχόμενο του δημοτικισμού δεν είναι ένα κίνημα κλεισμένο στα περιθώρια της αξιοποίησης της εθνικής γλώσσας. Ο δροσερός άνεμος που φύσηξε πάνω στο Έθνος μέσʼ από τις σελίδες του «Ταξιδιού» πολλή σκόνη σήκωσε, πολλά φύτρα ξέβγαλε στον ήλιο της ζωής, πολλά κύματα ξεσήκωσε πάνω στα ναρκωμένα νερά, πολλή μούχλα συνεπήρε. Δεν είναι μόνο η ελληνική λογοτεχνία που αντρείεψε και θέριεψε η ωραία φλόγα της κάτω από τη βίαιη πνοή του Ψυχάρη. Σήμερα, αν μπορούμε να εκτιμούμε όσο τους αξίζει τις διάφορες γνήσιες μορφές της ελληνικής ζωής, στο κίνημα του δημοτικισμού χρωστάμε αυτή την αναγνώριση των εθνικών μας αξιών που κείτονταν περιφρονημένες και καταδιωγμένες από την πλάνη της προγονοπληξίας ...

          ... Κάθε φορά που παραλληλίζω μέσα στο στοχασμό μου τους μεγάλους εθνεγέρτες των δυο επαναστάσεων, δεν μπορώ να μη βλέπω κοινά στοιχεία ιδιοσυγκρασίας ανάμεσα σε δυο βίαιους εκπροσώπους των. Τον Παπαφλέσσα του ʼ21 και τον Ψυχάρη του ʼ88. Και οι δυο είναι από το φλογισμένο μέταλλο των επαναστατών. Προφήτες μαζί και πολεμιστές. Αγωνιστές και εμπρηστές ψυχών. Φιλόδοξοι και ασυγκράτητοι και οι δυο. «Δόξα και γροθιές» ήταν το σύνθημα του Ψυχάρη. Έτσι στάθηκε και όλη η ζωή και η πολιτεία του Παπαφλέσσα, ώσπου έφτασε στην αποθέωση του Μανιακιού ... 

          ... Το κίνημα του Ψυχάρη μάς βρήκε στα θρανία του Γυμνασίου. Ήταν κάτι συνταραχτικό για την παιδική ψυχή μας, σαν μια θαυμαστή αποκάλυψη. Δεν ήταν μόνο το «Ταξίδι» του Ψυχάρη. Μαζί μʼ αυτό το φλογερό βιβλίο που μας φλόγισε τη φαντασία με το εθνικιστικό του κήρυγμα εμάς τους υποδούλους, ήταν και ο «Δάσκαλος» του Παλαμά, ήταν και η «Ιλιάδα» του Πάλλη, ήταν και τα ποιήματα του Γρυπάρη που κυκλοφορούσαν χειρόγραφα κάτω από τα θρανία. Ήταν και τα διηγήματα του Εφταλιώτη και τα θαυμάσια «Λόγια της Πλώρης» του Καρκαβίτσα. Όλα αυτά μας αναστάτωναν σαν μια θύελλα «για τη γλώσσα και τη λευτεριά», έτσι όπως τα ʼχε θέσει ο Σολωμός.  Η επανάσταση ξέσπασε στο Γυμνάσιο της Πατρίδας μου. Γράφαμε τις εκθέσεις μας στη δημοτική, μεταχειριζόμασταν στίχους του Πάλλη από τη μετάφραση της «Ιλιάδας» και σαν έμπαινε στην τάξη ο καθηγητής της Τουρκικής, που ήταν ένα συμπαθητικότατο γεροντάκι, σηκωνόταν όλη η τάξη όρθια και τραγουδούσε τον Εθνικό Ύμνο πριν αρχίσει το μάθημα. Ο καημένος ο καθηγητής τι να κάνει, σηκωνόταν κι αυτός όρθιος, ώσπου να τελειώσει ο Ύμνος. Με τέτοια φλόγα στην παιδική καρδιά μας ξεκινήσαμε από το νησί και ήρθαμε φοιτητές στο Πανεπιστήμιο.

          Εκεί εμείς της Φιλοσοφικής Σχολής βρεθήκαμε μέσα σʼ ένα φανατισμένο περιβάλλο. Ήμασταν λίγοι, ο μακαρίτης ο Μιστριώτης έβγαζε λόγους για τους μαλλιαρούς, άρχισαν οι φασαρίες, οι συγκρούσεις, οι διωγμοί. Ήταν η εποχή που κάθε φοιτητής λογαριαζότανε τόσο περισσότερο κομψός όσο πιο χοντρή ήταν η μαγκούρα του που έσερνε στο μπράτσο του. Φυσικά οι μαγκούρες της καθαρεύουσας ήταν περισσότερες κι εμείς τις αντικρίζαμε τις περισσότερες φορές σαν τα πιο πειστικά επιχειρήματα των γλωσσαμυντόρων. Κάναμε λοιπόν τη «Φοιτητική Συντροφιά», τυπώναμε με στερήσεις φυλλάδια διαφωτιστικά και πηγαίναμε τα Σαββατόβραδα στα γραφεία του «Νουμά» ή στο κελί του Παλαμά να πάρουμε νέες δυνάμεις. Όλοι φυσικά ήμασταν βενιζελικοί, γιατί ο Βενιζέλος μίλησε υπέρ της δημοτικής και υπέρ της Κρήτης. Οι αντιβενιζελικοί ήταν καθαρευουσιάνοι. Έκαναν συλλαλητήρια έξω από το σπίτι του μεγάλου Κρητικού, όπου τον ύβριζαν με αισχρές βρισιές, με κατάρες και με ανοιχτές παλάμες προς τα παράθυρά του. Τότε εμείς κάναμε μια πράξη που θεωρήθηκε στο Πανεπιστήμιο ηρωική πρόκληση. Βγάλαμε μια μεγάλη φωτογραφία με τον Παλαμά στη μέση, που δημοσιεύτηκε στην πρώτη σελίδα του «Νουμά» ολοσέλιδη. Όπου μια μέρα έγινε η ιστορική συνεδρίαση της Βουλής με θέμα το γλωσσικό ζήτημα. Εμείς φυσικά στο πόστο μας, εκεί ψηλά στα λαϊκά θεωρεία. Λίγοι εμείς, πλήθος οι μπράβοι του αντιβενιζελισμού. Χασάπηδες, μανάβηδες, χαρτοπαίχτες και φοιτητές φυσικά του Μιστριώτη. Είπαν οι ρήτορες της καθαρεύουσας τα επιχειρήματά τους, που ήταν φανταστικές παραμορφώσεις από φράσεις του Ευαγγελίου. «Σοφία σούζα» το «Σοφία ορθοί», «Κωστής Παλιοκουβέντας» ο «Κωνσταντίνος Παλαιολόγος» και όλα όσα τους προμήθευε η αγράμματη και δημοκοπική δημοσιογραφία της εποχής. Τότε σηκώθηκε στο βήμα και ο Μαβίλης που ήταν βουλευτής. Μιλούσε ήρεμα, σοφά, λογικά. Τότες είπε και την περίφημη εκείνη φράση: «Δεν υπάρχει χυδαία γλώσσα, υπάρχουν  χυδαίοι άνθρωποι». Ήταν ένα επίγραμμα τσουχτερό. Αναστατώθηκε η Βουλή και τα θεωρεία. Ενθουσιαστήκαμε εμείς, ζητωκραυγάσαμε τον Μαβίλη, μας άρχισαν στο ξύλο οι μπράβοι, διασταυρώθηκαν οι φοιτητικές μαγκούρες. Ἦν δὲ οἰμωγὴ καὶ εὐχωλὴ ὀλλύντων καὶ ὀλλυμένων.

          Φυσικά η μικρή μας φρουρά ετράπη εις φυγήν, όπως γινότανε πάντοτε στις παρόμοιες ... συναντήσεις. Ο εχθρός μάς πήρε κυνήγι. Μαζί μας ήταν και ο συμφοιτητής μας γιος του καθηγητή Γρηγόρη Βερναρδάκη. Καταφύγαμε στο Πανεπιστήμιο, κλειστήκαμε στο οχυρό μιας αίθουσας και ζητήσαμε τηλεφωνικώς επικουρίες. Ήρθε μισή ίλη ιππικού και μας ελευθέρωσε. Βγήκαμε ανάμεσα από ένα πλήθος που μας φώναζε «προδότες του Έθνους». Έτσι, «προδότες», στη δημοτική. Γιατί σας διηγήθηκα την κωμικοτραγική ιστορία; Δεν ήταν μόνο να δώσω στη σημερινή γενιά των νέων μια μικρή εικόνα από τη μαχητική περίοδο του δημοτικισμού, που έχει σήμερα καταχτήσει ολόκληρη την πεζογραφία, την ποίηση, την κριτική, το θέατρο και λίγο πολύ τη δημοσιογραφία και τη φιλοσοφία του Έθνους. Υπάρχει ένας μικρός επίλογος που δεν είναι καθόλου εύθυμος.

          Σε λίγες μέρες κηρύχτηκε ο πόλεμος του ʼ12. Συνεπαρμένοι από ενθουσιασμό εμείς της «Φοιτητικής Συντροφιάς», πήγαμε στο Βενιζέλο και παρακαλέσαμε να μας δεχτεί το Κράτος εθελοντές. Ήμασταν Τούρκοι υπήκοοι ακόμα και δεν επιτρεπόταν η στρατολογία ξένων υπηκόων. Ο Βενιζέλος μάς άκουσε και έκαμε το γνωστό διάταγμα που έφερε απʼ όλα τα υπόδουλα μέρη και από το εξωτερικό χιλιάδες εθελοντές. Μας γύμνασαν δεκαπέντε μέρες να μεταχειριζόμαστε το ντουφέκι κι ένα πρωί φορτωθήκαμε την πανοπλία και το γυλιό και βρεθήκαμε να περνάμε τα σύνορα. Λοιπόν εκεί στα υψώματα της Μελούνας τσακισμένοι από την πορεία είχαμε σταθεί να πάρουμε την αναπνοή μας, όταν είδαμε μια παράξενη φάλαγγα νʼ ανεβαίνει. Φορούσαν κόκκινα χιτώνια και κρατούσαν τα  όπλα τσομπάνικα στους ώμους. Επικεφαλής ήταν ένας αξιωματικός ηλικιωμένος. Είχε γενάκια και ένα στενό ζωστήρα στη μέση. Πλάι το σπαθί του και ένα πιστόλι κρεμασμένο στη θήκη. Ένας συνάδελφος τον γνώρισε:

          ‒ Ο Μαβίλης! φώναξε. Είναι ο Μαβίλης!

          Τρέξαμε γύρω του. Κλαίγαμε και του φιλούσαμε το χέρι.

          Ήμασταν στην Έδεσσα, σαν μάθαμε πως σκοτώθηκε στο Δρίσκο εκείνος ο άνθρωπος.

          Σαν τελείωσε ο πόλεμος, ξανασμίξαμε η συντροφιά των μαλλιαρών στην Αθήνα. Μερικοί από τους νεαρούς εκείνους «προδότες» είχαν μείνει για πάντα να φυλάνε τις λευτερωμένες επαρχίες της νέας Ελλάδας.

          Έτσι ξανάγινε πράξη ο λόγος του Σολωμού:

          «Μέσα μου δεν έχω άλλο παρά γλώσσα και λευτεριά!»

[= Σ. Μυριβήλης, «Ο Παλαμάς στη ζωή μου», Νέα Βιβλιοθήκη Φέξη, Αθήνα 1963, σ. 77 ‒ 85]