Στη Μυτιλήνη βρίσκεται ο συγγραφέας, αρθρογράφος, μεταφραστής, μελετητής της γλώσσας και δημιουργός του ιστολογίου «Οι λέξεις έχουν τη δική τους ιστορία» Νίκος Σαραντάκος, με αφορμή την παρουσίαση του βιβλίου του πατέρα του, Δημήτρη Σαραντάκου, «Εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια», που θα πραγματοποιηθεί σήμερα Πέμπτη 2 Απριλίου στο Book and Art.

Μιλώντας στο ρ/σ του «Ν» στους 99 fm, ο Νίκος Σαραντάκος αναφέρθηκε τόσο στους δεσμούς της οικογένειάς του με τη Μυτιλήνη, όσο και στη διαδρομή του στη μελέτη της γλώσσας, τη στάση του απέναντι στην τεχνητή νοημοσύνη και τη σημασία της συμπεριληπτικής χρήσης της γλώσσας.

Η εκδήλωση, όπως σημειώθηκε, αποτελεί μια ξεχωριστή λογοτεχνική βραδιά αφιερωμένη στο έργο και τη συγγραφική παρακαταθήκη του Δημήτρη Σαραντάκου. Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο Νίκος Σαραντάκος, ο εκπαιδευτικός και συγγραφέας Αριστείδης Καλάργαλης, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο διδάκτορας Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου Δημήτρης Μάντζαρης.

Οι οικογενειακές ρίζες στη Μυτιλήνη

Ο Νίκος Σαραντάκος μίλησε με ιδιαίτερη συγκίνηση για τη σχέση της οικογένειάς του με τη Μυτιλήνη, επισημαίνοντας ότι ο πατέρας του, Δημήτρης Σαραντάκος, γεννήθηκε στην πόλη το 1929, ενώ από τη μητρική γραμμή του πατέρα του η οικογένεια είχε καθαρά μυτιληνιές ρίζες. Όπως είπε, ο παππούς του είχε έρθει στο νησί ως τραπεζικός υπάλληλος και τελικά έμεινε εδώ, όπως συχνά συνέβαινε εκείνη την εποχή.

Ο ίδιος δεν πέρασε μεγάλα διαστήματα στο νησί στα παιδικά του χρόνια, θυμάται ωστόσο επισκέψεις με τους γονείς του και αργότερα, ως φοιτητής, μερικές ημέρες παραμονής στο οικογενειακό σπίτι. Αυτή τη φορά, η επίσκεψή του έχει και έναν ακόμη ιδιαίτερο σκοπό: να αναζητήσει στα αρχεία του «Δημοκράτη» τα χρονογραφήματα που έγραφε σχεδόν έναν αιώνα πριν ο παππούς του, Νίκος Σαραντάκος, με το ψευδώνυμο «Βριάρεως».

Παράλληλα, υπενθύμισε ότι ο παππούς του, ο γνωστός «Άχθος Αρούρης», υπήρξε σημαντική μορφή των μυτιληνιών γραμμάτων, υπογράφοντας κείμενα τόσο σε αθηναϊκά όσο και σε λεσβιακά έντυπα, κυρίως στον «Τρίβολο». Όπως ανέφερε, σήμερα συνεχίζει με τον δικό του τρόπο αυτό το νήμα, ενώ ετοιμάζει και την έκδοση των «Μυτιληναϊκών Περιπάτων», των παλιών χρονογραφημάτων του παππού του στον «Δημοκράτη».

Ένα βιβλίο-φόρος τιμής στον Δημήτρη Σαραντάκο

Αναφερόμενος στο βιβλίο «Εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια», ο Νίκος Σαραντάκος εξήγησε ότι πρόκειται για ένα έργο που ο πατέρας του είχε ουσιαστικά ολοκληρώσει πριν από τον αιφνίδιο θάνατό του, τον Δεκέμβριο του 2011, αλλά τελικά εκδόθηκε αρκετά χρόνια αργότερα, το 2018.

Το βιβλίο παρακολουθεί τη ζωή του Δημήτρη Σαραντάκου μέσα από επτά καλοκαίρια-σταθμούς, από το 1936 και το 1944 στη Μυτιλήνη, έως μεταγενέστερες χρονιές, όπως το 1952, το 1961, το 1973 και το 1985. Όπως ανέφερε, το έργο συνθέτει προσωπικές μνήμες και ιστορικό βίωμα, δίνοντας μια αφηγηματική τομή στη ζωή του συγγραφέα.

Ο ίδιος σημείωσε ότι ήθελε να παρουσιάσει στη Μυτιλήνη και ένα ακόμη βιβλίο, τον «Άγνωστο ποιητή Άχθο Αρούρη», αφιερωμένο στον παππού του, κάτι που δεν κατέστη εφικτό αυτή τη φορά για τεχνικούς λόγους. Ωστόσο, άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας νέας παρουσίασης στο μέλλον.

Η γλώσσα δεν κινδυνεύει

Στη συνέχεια της συζήτησης, ο Νίκος Σαραντάκος στάθηκε στη δημόσια συζήτηση για την ελληνική γλώσσα, απορρίπτοντας τις συνήθεις καταστροφολογικές προσεγγίσεις περί «παρακμής» ή «κινδύνου». Όπως είπε, η γλώσσα εξελίσσεται διαρκώς και δεν έχει νόημα να αντιμετωπίζεται με φοβικότητα ή με μια διαρκή διάθεση αστυνόμευσης.

Με αφορμή πρόσφατες γλωσσικές «διορθώσεις» που κυκλοφορούν στον δημόσιο λόγο, υπογράμμισε ότι συχνά δεν πρόκειται για πραγματική φροντίδα για τη γλώσσα, αλλά για έναν τρόπο υποτίμησης του άλλου. Παρατήρησε ότι τέτοιου είδους «γλωσσικά παιχνίδια εξουσίας» μπορούν να οδηγήσουν ανθρώπους σε ανασφάλεια και αυτολογοκρισία, αποτρέποντάς τους από το να εκφραστούν.

Τόνισε πάντως ότι άλλο πράγμα είναι η κακόβουλη διόρθωση των αδυνάμων και άλλο η σάτιρα απέναντι στους ισχυρούς, υπενθυμίζοντας πως ο χλευασμός της εξουσίας έχει μακρά παράδοση, ήδη από την εποχή του Αριστοφάνη.

Από το ιστολόγιο στη «λέξη της χρονιάς»

Ο Νίκος Σαραντάκος αναφέρθηκε και στη μακρά διαδρομή του ιστολογίου του, που λειτουργεί από το 2009 και αριθμεί πλέον χιλιάδες αναρτήσεις. Όπως είπε, το blog γεννήθηκε από την ανάγκη για πιο άμεση επικοινωνία γύρω από θέματα γλώσσας και λογοτεχνίας, σε μια εποχή που τα ιστολόγια βρίσκονταν ακόμη σε άνθηση.

Σήμερα, παρότι τα blogs έχουν υποχωρήσει μπροστά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το ιστολόγιό του εξακολουθεί να αποτελεί έναν ζωντανό χώρο καθημερινής γραφής και διαλόγου. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η καθιερωμένη ψηφοφορία για τη «λέξη της χρονιάς», η οποία, όπως φάνηκε και από τη συζήτηση, λειτουργεί όχι μόνο ως γλωσσικό παιχνίδι αλλά και ως ένας άτυπος καθρέφτης της κοινωνικής και πολιτικής συγκυρίας. Από το «μνημόνιο» και τον «ΕΝΦΙΑ» μέχρι τη «γυναικοκτονία», τον «κορονοϊό» και πιο πρόσφατα τον «ΟΠΕΚΕΠΕ», οι λέξεις που ξεχωρίζουν αποτυπώνουν κάθε φορά τα βάρη και τις εντάσεις της εποχής.

Η τεχνητή νοημοσύνη ως εργαλείο, όχι ως αυθεντία

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε και η τοποθέτησή του για την τεχνητή νοημοσύνη. Ο Νίκος Σαραντάκος αναγνώρισε ότι τα συστήματα αυτά μπορούν να προσφέρουν σημαντική βοήθεια, ιδίως σε χρονοβόρες ή τεχνικές εργασίες, όπως η μορφοποίηση κειμένων, η επεξεργασία αρχείων ή η παραγωγή εικόνων για εκπαιδευτική χρήση.

Ταυτόχρονα, όμως, προειδοποίησε ότι η τεχνητή νοημοσύνη «φαντάζεται» πράγματα όταν δεν γνωρίζει και γι’ αυτό δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως αλάνθαστος κριτής της αλήθειας. Όπως σημείωσε, όποιος τη χρησιμοποιεί πρέπει να διαθέτει τα κριτήρια για να ελέγχει το αποτέλεσμα, αλλιώς υπάρχει σοβαρός κίνδυνος παραπλάνησης.

Μάλιστα, έκανε λόγο και για το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της τεχνητής νοημοσύνης, επισημαίνοντας ότι η λειτουργία της απαιτεί τεράστιες ποσότητες νερού και ενέργειας, ενώ δεν απέκλεισε το ενδεχόμενο να μετασχηματίσει ριζικά πολλές μορφές εργασίας, με τον άνθρωπο του μέλλοντος να λειτουργεί όλο και περισσότερο ως ένας «κένταυρος» που θα εργάζεται μαζί με τα εργαλεία της μηχανής.

Η συμπεριληπτική γλώσσα 

Ξεχωριστό μέρος της κουβέντας αφιερώθηκε στο ζήτημα της γυναικείας ορατότητας στη γλώσσα. Ο Νίκος Σαραντάκος υπερασπίστηκε τη χρήση τύπων όπως «βουλεύτρια», εξηγώντας ότι η αμηχανία ή η επιθετικότητα που συχνά προκαλούν τέτοιες λέξεις λένε περισσότερα για εκείνους που αντιδρούν παρά για τις ίδιες τις λέξεις.

Αναφέρθηκε επίσης στη συλλογική δουλειά που ολοκληρώθηκε πρόσφατα στην Ελληνική Εταιρεία Ορολογίας για έναν οδηγό επαγγελματικών και θεσμικών θηλυκών ουσιαστικών, με τη συμμετοχή γλωσσολόγων και ειδικών, ώστε να υπάρχει ένα πρακτικό βοήθημα για όσες και όσους θέλουν να χρησιμοποιούν έμφυλους τύπους χωρίς αμηχανία.

Όπως υπογράμμισε, όταν ακούμε εκφράσεις όπως «δύο υπουργοί», η εικόνα που σχηματίζουμε αυθόρμητα είναι συνήθως ανδρική. Ακριβώς γι’ αυτό, είπε, έχει σημασία να χρησιμοποιούνται τύποι όπως «δύο βουλεύτριες», όταν αναφερόμαστε πράγματι σε γυναίκες, ώστε η γλώσσα να αποτυπώνει με μεγαλύτερη ακρίβεια και ισότητα την κοινωνική πραγματικότητα.

Μια βραδιά για τη μνήμη, τη γραφή και τη συνέχεια

Η παρουσία του Νίκου Σαραντάκου στη Μυτιλήνη συνδέει τελικά πολλά νήματα μαζί: την οικογενειακή μνήμη, τη λογοτεχνική παρακαταθήκη του Δημήτρη Σαραντάκου, την πνευματική παρουσία του «Άχθου Αρούρη», αλλά και τη σύγχρονη δημόσια συζήτηση για τη γλώσσα, την τεχνολογία και τον τρόπο με τον οποίο μιλάμε για τον κόσμο.

Η παρουσίαση του βιβλίου «Εφτά ευτυχισμένα καλοκαίρια» στο Book and Art αναμένεται έτσι να αποτελέσει όχι μόνο μια λογοτεχνική εκδήλωση, αλλά και μια βραδιά αφιερωμένη στη μνήμη, τη γραφή και τη δύναμη των ιστοριών να κρατούν ζωντανή τη συνέχεια ανάμεσα στις γενιές.