Ο μιναρές από το τζαμί στο Σκαλοχώρι. Ότι απέμεινε σήμερα από αυτό το τζαμί. Στη βάση του ένα μικρό σύγχρονο χριστιανικό παρεκκλήσι. Κάπου εκεί θα βρίσκονται και θα τα λένε ο μουσουλμάνος Μουσταφά κι ο καλός του και τίμιος γείτονας του ο Γιώργος

Μικρές ιστορίες που σκεπάζονται από το βάρος των χρόνων και των πολιτικών κρίσεων που ακολουθούν τη μια τη μεγάλη κρίση. Αυτή της Καταστροφής που σημάδεψε τις ζωές εκείνων των ανθρώπων που πρωταγωνίστησαν σε αυτές τις ιστορίες.

Η Φερντά Οζτουρκλέρ, μια Αιβαλιώτισσα σύγχρονη γυναίκα, έρχεται συχνά στη Μυτιλήνη. Διήμερα και τριήμερα στο περιθώριο της άλλης της ζωής στην καρσινή πολιτεία. Σκοπός της να βρει της οικογένεια του Γιώργου. Του γείτονα του προπάππου της Μουσταφά Νταρμπούκα και της γυναίκας του, της προγιαγιάς της Χανιφέ. Κάτι σαν τις αναζητήσεις του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού κοντά 50 χρόνια, πριν κάθε μεσημέρι στο ράδιο. Στο Συνοικισμό, στη Λαγκάδα, στην Επάνω Σκάλα, στις Καμάρες, στα προσφυγικά της Χρυσομαλούσσας. «Ο τάδε από το Αιβαλί αναζητά την χαμένη του αδελφή δείνα. Χάθηκε στην Καταστροφή και από τότε έχασε τα ίχνη της. Όποιος γνωρίζει ας επικοινωνήσει...».

Κάπως έτσι έρχεται η φωνή της Φερντά από το Αϊβαλί... Σκαλοχωρίτισα θα ήταν αν, αν...

Και η ιστορία της για το γείτονα του προπάππου της, η ιστορία για το κάμωμα του Γιώργου που ένα χρόνο μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών πούλησε τα ζώα που του είχε εμπιστευτεί ο προπάππους της, τα έκανε χρυσές λίρες και πέρασε κρυφά «καρσί» να τις δώσει στον δοκιμαζόμενο παππού της και την οικογένεια του συγκλονίζει. Έγινε με κίνδυνο σοβαρό, μέσα στο κλίμα εκείνης της εποχής ανάμεσα σε Έλληνες και Τούρκους με το αίμα ακόμα ζεστό. Και αναδεικνύει εκείνη της άλλη σχέση που είχαν τα δυο (κάπου αλλού και περισσότερα) σύνοικα στοιχεία των τοπικών κοινωνιών. Μια σχέση με κυρίαρχο στοιχείο την τιμιότητα, την ανοχή στο διαφορετικό, την αλληλεγγύη, τη ντομπροσύνη και το φιλότιμο.

Η καταγραφή της μαρτυρίας της Φερντά Οζτουρκλέρ από το Γιώργο Παπαδόπουλο και η απόδοση της από τη Ντέση Κομνηνού είναι μια συμβολή, στην καταγραφή της αληθινής ιστορίας ετούτου του τόπου. Που μπορεί να βάφτηκε κόκκινη από το αίμα και τον πόνο της προσφυγιάς του 1922 αλλά που ποτέ της δεν έχασε την πραγματική της αξία. Αυτή της ανθρωπιάς.

Η Φερντά Οζτουρκλέρ είναι μια σύγχρονη Αιβαλιώτισσα. Απόγονος από τη μεριά του πατέρα της, ανταλλαγέντων στη βάση της Συνθήκης της Λωζάννης το φθινόπωρο του 1923.

Έφυγε η φαμίλια της, ο Μουσταφά Νταρμπούκα, η γυναίκα του η Χανιφέ και τα παιδιά τους από το Σκαλοχώρι της δυτικής Λέσβου, το Τσομλέκ Κιόϊ όπως το έλεγαν οι μουσουλμάνοι κάτοικοι του και αρχικά εγκαταστάθηκε στο Αϊβαλί. Ο αστικός προσανατολισμός όμως της Αϊβαλιώτικης οικονομίας δεν επέτρεπε στην αγροτική και κτηνοτροφική οικογένεια από το Σκαλοχώρι να επιβιώσει. Κάπως έτσι μετακόμισε νωρίς ακόμα στη γειτονική Αλτίνοβα, το σύγχρονο Σαχιλέρ Αλτί και ζούσαν σε ένα σπίτι ενός Ρωμιού που είχε φύγει, αν πρόλαβε να φύγει αυτός, πρόσφυγας στην Ελλάδα. Δουλεύοντας σαν εργάτης στα κτήματα και τα κοπάδια των ντόπιων Τούρκων αγάδων. Τα βράδια μοναχά σαν κατάκοπος γύριζε στο σπίτι ο νους του επέστρεφε στο χωριό του, στο σπίτι του και στα καλά του, κτήματα και κοπάδια που είχε αφήσει να τα φυλάει ο φίλος του, ο γείτονας του ο Γιώργος. Ένας Γιώργος χωρίς άλλο στοιχείο... Ο Γιώργος ο καρντάσης του.

Κι ευχόταν ο Μουσταφά κάποτε να γυρίζει πίσω. Στο Τσομλέκ Κιόϊ...
Μα ο καιρός περνούσε κι όλοι πίστεψαν πια, πως η Ανταλλαγή έγινε μια και πάντα...
Ένα πρωί η Χανιφέ Νταρμούκα δέχτηκε στο σπιτάκι στην Αϊβαλιώτικια Αλτίνοβα την απρόσμενη επίσκεψη του γείτονα τους του Γιώργου. Είχε παράνομα περάσει στην Τουρκία, έψαξε να τους βρεις πρώτα στο Αϊβαλί κι από εκεί τον πληροφόρησαν πως θα τους έβρισκε στην Αλτίνοβα. Άφησε ένα βαρύ πανοφώρι, «να το δώσεις του Μουσταφά είπε» στη Χανιμέ μαζί με τα χαιρετίσματα του για τον Μουσταφά και χάθηκε.

Το βράδυ ο Μουσταφά έκπληκτος πληροφορήθηκε από τη γυναίκα του τα της απρόσμενης επίσκεψης. Κι όπως ήταν φυσικό πήγε να δει το πανοφώρι που είχε αφήσει ο Γιώργος. Μόνο που ήταν βαρύ. Πολύ βαρύ. Μέσα στις φόδρες ήταν ραμμένες χρυσές λίρες. Ο Γιώργος είχε πουλήσει τα κτήματα του και τα κοπάδια του που του τα είχε αφήσει φεύγοντας. Και θεώρησε «χρέος τιμής» αυτά τα χρήματα που δεν του ανήκαν να μην τα κρατήσει αλλά να κινδυνεύσει, να περάσει στο Αϊβαλί και να τα δώσει σε αυτόν που πίστευε ότι του ανήκαν.

Οι λίρες αυτές αποτέλεσαν την αφορμή ο Μουσταφά Νταρμούκα να σταθεί ξανά στα πόδια του. Να αγοράσει κτήματα και κοπάδια και να ξεφύγει από τη μοίρα του εξαθλιωμένου εργάτη στα χέρια των ντόπιων αγάδων. Το δικό του «χρέος τιμής» όμως που το τήρησε ήταν η μνημόνευση σε όλη του τη ζωή των Γιώργου, του καλού και τίμιου ανθρώπου και γείτονα του για τα όσα έπραξε. Ένα «χρέος τιμής» που μεταφέρθηκε από γενιά σε γενιά στη δισεγγονή του τη Φερντά Οζτουρκλέρ.
Που ψάχνει τους απογόνους του Γιώργου, στο Σκαλοχώρι ή όπου αλλού βρίσκονται για να τους ευχαριστήσει έστω και 100 χρόνια μετά στο όνομα όλων όσοι έζησαν και τα κατάφεραν χάρη στον δικό τους προπάππου. Κι ο καιρός μέρεψε...