Πρώτη φορά άκουσα για το Βαλιντέ Τζαμί από τη γιαγιά μου, που ήρθε νεαρή προσφυγοπούλα από απέναντι, στον χαμό του 22. «Κι αυτοί οι αθεόφοβοι οι Μυτιληνιοί μόλις φτάσαμε στο νησί σε τζαμί μας έστειλαν να μείνουμε τις πρώτες μέρες» τη θυμάμαι να παραπονιέται.Αλλά και από τις πρώτες βόλτες που θυμάμαι ως παιδί στην Επάνω Σκάλα ήταν να επισκεπτόμαστε πρώτα τις εκκλησίες της γειτονιάς και μετά αυτό το πρώην τζαμί. Το επισκεφτήκαμε πάλιμαζί λίγα χρόνια πριν πεθάνει,  πάνε σαράντα χρόνια τώρα, και το βλέμμα της σκοτείνιασε στην κατάσταση που το είδε: «Ας το φτιάξουν τουλάχιστον», τη θυμάμαι να λέει.

Ως ενήλικος περνούσα σχεδόν κάθε καλοκαίρι που ερχόμουν στο νησί έξω από το παλιό τζαμί και με λύπη μου το έβλεπα να ερημώνει κάθε χρόνο όλο και περισσότερο. Χάρηκα ιδιαίτερα όταντα τελευταία χρόνια είδα να γίνονται έργα αποκατάστασης. Φέτος, η πρώτη βόλτα που έκανα στην πόλη ήταν η επίσκεψη στον παραπάνω χώρο, καθώς είχα ακούσει και για τα σχετικά επίσημα εγκαίνια. Το επισκέφτηκα και έμεινα εντυπωσιασμένος, όπως ακριβώς είχα μείνει πριν μερικά χρόνια όταν πρωτοεπισκέφτηκατο ανακαινισμένο Τσαρσί Χαμάμ.

Τα οθωμανικά μνημεία που υπάρχουν στις περισσότερες ελληνικές πόλεις αποτελούν ένα κομμάτι της Ιστορίας μας και είναι σημαντικό να αποκατασταθούν και να αξιοποιηθούν. Αποτελεί πλέον κοινοτοπία να επαναλάβω για τη σημαντικότητα της ιστορικής μνήμης στην διατήρηση και εξέλιξη της πολιτισμικής ταυτότητας ενός τόπου. Η οθωμανική περίοδος αποτελεί μια σημαντική περίοδο της ελληνικής ιστορίας και τα ίχνη της υπάρχουν σε πολλούς τόπους. Σε κάποιους από αυτούς δυστυχώς παραμένουν ακόμη σε κατάσταση ερειπίων, λες και με τον τρόπο αυτό ‘τιμωρούμε’ τους Οθωμανούς κατακτητές. Σε κάποιους όμως, και ευτυχώς η Μυτιλήνη είναι ανάμεσα σε αυτούς, τα παραπάνω μνημεία σταδιακά αποκαθίστανται, αποτελώντας τόπους πολιτισμικής κληρονομιάς, αλλά και τουριστικής, άρα και οικονομικής, αξιοποίησης.

Εξάλλου, τα οθωμανικά μνημεία, όπως και τα αντίστοιχα χριστιανικά στη γειτονική χώρα, αποτελούν γέφυρες διαπολιτισμικής κατανόησης και ανταλλαγής, γέφυρες απαραίτητες για την προώθηση της ειρήνης και του αλληλοσεβασμού στις δύσκολες εποχές που ζούμε. Επίσης, τα μνημεία αυτά μπορεί να αποτελέσουν εξαιρετικά ερεθίσματα για την βιωματική προσέγγιση της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης, του διαθρησκειακού διαλόγου και της πολυπολιτισμικής συνύπαρξης, μιας συνύπαρξης αναγκαίας όσο ποτέ. Είναι καθήκον της κάθε πολιτείας να τα συντηρήσει και να τα αποκαταστήσει, ενώ ένα τέτοιο έργο αναδεικνύει συγχρόνως την πίστη στη δημοκρατία, στον ανοικτό τρόπο σκέψης, αλλά και στις πανανθρώπινες αξίες που προωθούν τον σεβασμό και την αλληλοκατανόηση.

Το Βαλιντέ τζαμί ή με το «καινούριο» του όνομα ως «Τέμενος Μπαλίζαντε Χασάν Μπέη» αποτελεί ένα ακόμη ‘διαμαντάκι’ για την πόλη της Μυτιλήνης κι έρχεται να προστεθεί στα πολλά μικρότερα και μεγαλύτερα αρχιτεκτονικά κοσμήματα της ίδιας περιόδου. Αξίζουν συγχαρητήρια στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Λέσβου για την εξαιρετική δουλειά αποκατάστασης που έγινε. Και δεν είναι μόνο η αποκατάσταση του κτηρίου, αλλά και τα πολύ ενδιαφέροντα εκθέματα μέσα σε αυτό, καθώς και το πληροφοριακό έντυπο και ψηφιακό υλικό.

Ένας ακόμη θησαυρός κρύβεται στον εξώστη του μνημείου. Πρόκειται για το χρονολόγιο που παρουσιάζει με εικόνες και κείμενα την αντίστοιχη ιστορική περίοδο τόσο για την Λέσβο όσο και για τον κόσμο. Καθώς η τοπική ιστορία είναι στενά συνδεδεμένη με την ελληνική, ευρωπαϊκή και παγκόσμια ιστορία, το εξαιρετικό αυτό χρονολόγιο βοηθά τους επισκέπτες να κατανοήσουν την ιστορική εξέλιξη, με τις αιτίες και τις συνέπειες πολλών επιμέρους ιστορικών γεγονότων. Μακάρι το παραπάνω χρονολόγιο να ήταν διαθέσιμο και στη μορφή ενός έντυπου φυλλαδίου, όπως το αντίστοιχο πολύ καλαίσθητο έντυπο που βρίσκει ο επισκέπτης στον χώρο και το οποίο έχει γίνει με συντονισμό και επιμέλεια κειμένων του Δρ. Παύλου Τριανταφυλλίδη, καθώς και τη συμμετοχή άλλων σημαντικών συνεργατών.

Πολλοί οι επισκέπτες του Τεμένους και προφανώς υπερισχύουν στον αριθμοί οι γείτονες Τούρκοι. Το πρωινό που το επισκέφτηκα, συνάντησα μια ομάδα Τούρκων  που φαίνονταν να ξέρουν πολλά ιστορικά στοιχεία, να διαβάζουν τις οθωμανικές επιγραφές, να φωτογραφίζουν και να χαίρονται. Έπιασα συζήτηση με έναν από αυτούς. Μου εξήγησε ότι η ομάδα τους ερχόταν από  την Κωνσταντινούπολη και έκαναν μια εκδρομή στα μικρασιατικά παράλια και στα απέναντι νησιά. Στο τέλος μου αποκάλυψε ότι ο προπάππους του βρέθηκε στην Τουρκία μετά την ανταλλαγή των πληθυσμών και ότι το επίθετο του ήταν Παπάζογλου. Συγκινηθήκαμε και οι δυο. Η συγκίνηση μεγάλωσε ακόμη περισσότερο όταν ο φύλακας του Τεμένους, ο συμπαθέστατος κ. Γιώργος μας είπε ότι το δικό του επίθετο είναι Καραολάνης, δηλωτικό προφανώς της δικής του καταγωγής.

Δεν ξέρω γιατί, ή μάλλον ξέρω, μετά την παραπάνω συνομιλία μου ήρθε αυθόρμητα στο μυαλό η φράση του Παπαδιαμάντη από τον «Ξεπεσμένο Δερβίση»:«Μπου ντυνιά τσαρκ φιλέκ». Αυτός ο κόσμος σφαίρα είναι και γυρίζει. Κι αμέσως μετά ξανασκέφτηκα την εδώ και χρόνια πεθαμένη Μικρασιάτισσα γιαγιά μου, όταν το Βαλιντέ Τζαμί είχε γίνει ο τόπος μερικών από τις πιο δύσκολες μέρες της ζωής της στη Μυτιλήνη. Αν το έβλεπε στη σημερινή του μορφή, είμαι βέβαιος ότι ένα αχνό χαμόγελο θα διαγραφόταν στο πρόσωπό της, πάντα κάτω από το μαύρο της τσεμπέρι!