Στον Στρατή Μπαλάσκα, ευγνωμόνως. 

«Το γεγονός ότι, τέσσερεις αιώνες μετά το Θεοφάνη, υπάρχει

στη Βασιλεύουσα τέμενος μουσουλμανικό, που έχει ενσωματωθεί τόσο στον ιστό της πόλης ώστε ο λαός στην καθημερινή του λαλιά

να το λέει μιτάτο, είναι νομίζω χειροπιαστή απόδειξη ότι πλάι

στην υπέρχρονη διάσταση της ιστορίας υπήρχε στη βυζαντινή συνείδηση μια εξίσου έντονη συγχρονική διάσταση, που επέτρεπε

τις αναγκαίες προσαρμογές στις εξελίξεις που έφερνε ο χρόνος».

Γαβριήλ Νικολάου Πεντζίκης,«Το Βυζάντιο έχει ρεπό».

Εδώ και πολλά χρόνια, παγκοσμίως, ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός έχει ισχυρότατη παρουσία, με υπερσυντηρητικές απόψεις τύπου Τραμπ στην Αμερική. Το φαινόμενο του θρησκευτικού φονταμενταλισμού είναι πολυεπίπεδο, το μέλλον του, καθώς φαίνεται, προοιωνίζεται ακραίο - βάρβαρο, κι είναι αδύνατο να μην εγγίζει την ουσία και το μέλλον της Εκκλησίας και της Θεολογίας.

Στο πλαίσιο της έρευνας και της αντιμετώπισής του,εδώ και δύο χρόνια λειτουργεί το «Διεθνές Παρατηρητήριο Θρησκευτικού Φονταμενταλισμού / International Observatory on Religious Fundamentalism», το οποίο τελεί υπό την πνευματική εποπτεία της Ιεράς Μητροπόλεως Αλεξανδρουπόλεως.Σκοπός του είναι η«προαγωγή πολιτιστικών, επιστημονικών και κοινωνικών σκοπών σχετικών με τη διεπιστημονική μελέτη θρησκευτικών θεμάτων και ιδίως του φαινομένου του θρησκευτικού φονταμενταλισμού με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον Ορθόδοξο κόσμο και τη Νοτιοανατολική Ευρώπη, με στόχο την υπεράσπιση της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ειρήνης και της συνεργασίας μεταξύ θρησκευτικών κοινοτήτων». Κυρίως, όμως, αποβλέπει στη «διεπιστημονική προσέγγιση του φαινομένου του θρησκευτικού φονταμενταλισμού»,στην«επιστημονική προσέγγιση των θρησκευτικών κοινοτήτων που διαβιούν στη Νοτιοανατολική Ευρώπη» και στην «ουσιαστική απόλαυση του δικαιώματος της θρησκευτικής ελευθερίας από άπαντες τους φορείς του, ανεξαρτήτως του περιεχομένου των θρησκευτικών πεποιθήσεών τους» - έπονται κι άλλοι άξονες, που μπορεί κανείς να τους βρει στο επίσημη ιστοσελίδα του Παρατηρητηρίου.

            Εφέτος, στις 2 και 3 Ιουνίου, το Διεθνές Παρατηρητήριο Θρησκευτικού Φονταμενταλισμού με την υποστήριξη της Ιεράς Μητροπόλεως Αλεξανδρουπόλεως, Τραϊανουπόλεως και Σαμοθράκης, της Γενικής Γραμματείας Θρησκευμάτων του Υπουργείου Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού καιτης Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης, διοργάνωσε το 2ο Διεθνές Επιστημονικό Συνέδριό του, στις εγκαταστάσεις της Ορθοδόξου Ακαδημίας Κρήτης, στο Κολυμπάρι Χανίων, με θέμα:«Φονταμενταλισμός και Προστασία των Θρησκευτικών Μνημείων και Τόπων».Σύμφωνα με το Δελτίο Τύπου του Συνεδρίου, οι εργασίες του περιλάμβαναν εισηγήσεις μελών της πανεπιστημιακής κοινότητας και εξειδικευμένων ερευνητών, από την Ελλάδα και το εξωτερικό, για τους τρόπους με τους οποίους «τα μνημεία και οι ιεροί τόποι πρέπει να προστατεύονται από επιθέσεις μισαλλόδοξων ομάδων ούτως ώστε να μπορούν να λειτουργούν ως σημεία συμφιλίωσης και συνύπαρξης. Τα μνημεία της Εκκλησίας και των εν γένει θρησκευτικών κοινοτήτων, τα οποία είναι διάσπαρτα σ’ όλη την Ελλάδα ενσαρκώνουν έναν τρόπο ύπαρξης, καταφάσκοντας στην καλλιτεχνία και τη φιλοκαλία που αφήνει διαχρονικά έργα πολιτισμού». Εχθρός της συμφιλίωσης των θρησκευτικών κοινοτήτων και του μνημειακού πλούτου τους είναι θρησκευτικός φονταμενταλισμός, ο οποίος«παρ’ όλο που δύναται να απολυτοποιήσει φανατικά τέτοια μνημεία, είναι συγχρόνως πρόθυμος να τα καταστρέψει, δρώντας ενάντια σε κάθε φιλοκαλία. Συνεπώς, η προστασία των θρησκευτικών μνημείων και κάθε λογής μνημείων συνιστά στόχο που εμπίπτει στην καλλιέργεια της ειρηνικής συνύπαρξης, της ευγένειας και της υποδοχής του Άλλου». Οι εργασίες του Συνεδρίου ήταν αφιερωμένες στη μνήμη του πρόωρα εκδημήσαντος ιδρυτικού μέλους και Διευθυντή της Επιστημονικής Επιτροπής του Παρατηρητηρίου, Καθηγητή Χρυσόστομου Σταμούλη.

Εδώ στη Λέσβο, είναι γνωστό ότι, η μακραίωνη άλλοτε εχθρική κι άλλοτε ειρηνική συμβίωση του γηγενή πληθυσμού με το μουσουλμανικό στοιχείο -η Λέσβος από το 1466 έως το 1912 υπήρξε τουρκοκρατούμενη- άφησε πίσω της αρκετά μουσουλμανικά μνημεία. Μολονότι στη σκέψη πολλών σήμερα, ο μουσουλμανικός κόσμος χαρακτηρίζεται ως ακραία θρησκευτική πίστη, εκείνο που οφείλουμε να τονίσουμε είναι το γεγονός πως το Ισλάμ δεν είναι μόνο φονταμενταλισμός και πολεμικές συγκρούσεις. Το Ισλάμ είναι και πολιτισμός, άμεσα συνδεόμενος με τη χριστιανική πίστη. Η συνάντηση των δύο αυτών κόσμων υπήρξε συνάντηση στην ποικιλομορφία της, άλλοτε της πολεμικής και σκληρής αντιπαράθεσης,άλλοτε του διαλόγου και της πολιτισμικής επικοινωνίας κι ώσμωσης. Εξελίχθηκε σε μια πολιτικά και κοινωνικά διαφόρων αποχρώσεων συνύπαρξη, συμβίωση αλλά και αντιπαλότητα αιώνων, από τον 7ο μέχρι τον 19ο αιώνα, όταν πια ο ελληνικός κόσμος αυτονομήθηκε από την οθωμανική αυτοκρατορία, και συχνά εκφράστηκε σε πνευματικό επίπεδο με μια συγκεκριμένη μορφή, αυτή του γόνιμου διαλόγου, αλλά της στείρας πολλές φορές διαμάχης και απολογητικής. Η νεότερη ελληνική και διεθνής έρευνα - βιβλιογραφία για το Ισλάμ και τον πολιτισμό του, αναπόσπαστο μέρος του οποίου είναι και τα μνημεία, θρησκευτικά και μη, είναι ιδιαίτερα εκτεταμένη.

Αποβάλλοντας σήμερα τον παλαιόθεν απολογητικό χαρακτήρα μερίδας του εκκλησιαστικού και θεολογικού χώρου γιατη σχέση των δυο πολιτισμών είναι ευτύχημα πουαυτή η σχέση κινείται προς μια νέα οπτική: αυτή της σμίκρυνσης των διακένων μεταξύ των ανθρώπων και του πολιτισμού των, που, ανέκαθεν συνόδευε την ανθρώπινη παρουσία στο μεσογειακό χώρο, μαζί φυσικά με δυνάμεις πολιτισμικά αντίρροπες, καθ’ όσον ο συγχρωτισμός των δύο παραδόσεων, χριστιανικού και μουσουλμανικού, αυτοδικαίως δεν σήμαινε ένα μόνο πράγμα, τη σύγκρουση, αλλά πολλές φορές απόληγε και στο άνοιγμα προς τον Άλλο.

Με αφορμή τα εγκαίνια του ιστορικού Βαλιδέ Τζαμί (ή Τεμένους Μπαλή Ζαντέ Χασάν Μπέη) στην Επάνω Σκάλα Μυτιλήνης,όπουτο μνημείο δεν λειτουργεί πλέον ως χώρος λατρείας, αλλά μετατράπηκε σε σύγχρονο μουσειακό χώρο, έχω τη γνώμη ότι, είναι καιρός να αναδείξουμετον ελλείποντα κρίκο στη σχέση Χριστιανισμού και Ισλάμ, με γνώμονα πάντοτε ότι ο μνημειακός πλούτος των δύο πολιτισμών, είτε εδώ, είτε «απέναντι», οφείλει να είναι και να υπάρχει, μακριά από τη σκυθρωπότητα του μισαλλόδοξου τυφλοπόντικα, ο οποίος πάντα αρέσκεται να αναπαράγει τη βία.