Η Βατούσα ριζώνει την παρουσία της στην ύστερη μεσαιωνική περίοδο και αποτελεί την μοναδική κοινότητα του νησιού που έχει πλήρως διασώσει και αξιοποιήσει τον πνευματικό της πλούτο, τα εκκλησιαστικά και τα κοινοτικά της αρχεία,όπως αυτά συντάχθηκαν από εκκλησιαστικούς κυρίως λειτουργούς, κατά την εποχή της οθωμανικής κυριαρχίας.  Η διάσωση αυτών των αρχείων οφείλεται στην άοκνη και αφοσιωμένη εργασία του Χρήστου Αν. Σταυράκογλου, Προέδρου του Ιδρύματος «Χρήστου και Μαρία Παπουτσή» και στην ευεργεσία του ομώνυμου Ιδρύματος να τα εκδώσει σε πολυσέλιδο τόμο.  Πρόκειται για αρχεία τα οποία κομίζουν πολύ μεγάλη γνώση για τον τρόπο της οργάνωσης και λειτουργίας των τοπικών κοινωνιών, με έμφαση στην Βατούσα, υπό την Οθωμανική κυριαρχία.  Μέσα από την επιμελή καταβύθιση στον κόσμο των αρχείων, η Βατούσα αναδύεται ως ένα θεαματικό παράδειγμα της ιστορίας της εκπαίδευσης, του κοινοτισμού και της ευεργεσίας σε κλίμακα της συνολικής επικράτειας.  Τα καινοτόμα στοιχεία τα οποία συγκεντρώνει, κατά την περίοδο της αναφοράς, ήταν το χρηματοπιστωτικό σύστημα, όπως το είχε αναπτύξει και λειτουργήσει ο Ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, το οποίο εξασφάλιζε στα μέλη της κοινότητας οικονομική ασφάλεια και αλληλοϋποστήριξη προστατεύοντας τα πιο ευάλωτα, όπως τα φτωχά ή ορφανά νοικοκυριά.  Τα ισχυρά και αντιπροσωπευτικά δείγματα του κοινοτισμού, τα οποία έχουν σύγχρονες προεκτάσεις στην αλληλέγγυα οικονομία ενισχύονται από το πνεύμα της κοινότητας που επικυρώνεται μέσα από την μεγάλη δράση της φιλεκπαιδευτικής αδελφότητας Βατουσαίων στην Πόλη και από την διασπορική της παρουσία στη Βοστώνη κατά τον 19^ο αιώνα.  Η λειτουργία Παρθεναγωγείου εκείνη την εποχή μαρτυρά την αποδοχή νεωτερισμών από την τοπική κοινωνία, ενώ η λειτουργία Αρρεναγωγείου, Ελληνικής Σχολής, ακόμη και νηπιαγωγείου, καθιστά τη Βατούσα ένα συγκλονιστικό παράδειγμα στην ιστορία της εκπαίδευσης.  Η αποθησαύριση των αρχείων από τον κ. Σταυράκογλου δίνει την δυνατότητα για τη μελέτη από νεότερες γενιές επιστημόνων οδηγώντας πιθανά σε νέες προσεγγίσεις και ερμηνείες του τόπου και της σημασίας του.  Η πλούσια πνευματική συγκομιδή των αρχείων της Βατούσας καταγράφει καλειδοσκοπικά τις ποικίλες όψεις της ζωής μιας κοινότητας υπό οθωμανική κυριαρχία όπου πρώτιστο ρόλο διαδραμάτισαν οι λόγιοι της εποχής, σημαντικές πνευματικές προσωπικότητες.

Οι μικροί τόποι, παρά το σπουδαίο παρελθόν, παλεύουν με την λήθη ή την αφάνεια. Αχτίδα φωτός να διασωθεί και να διατηρηθεί αυτή η στόφα, αυτή η πετριά της κοινότητας είναι ο πολιτιστικός σύλλογος Βατούσας, το τοπικό συμβούλιο και το πάθος του Άβελ Σπανέλλη για την κοινότητα όπως και η πνευματική παρουσία των σύγχρονων ευεργετών της ομογένειας, Χρήστου και Μαρίας Παπουτσή, που με την αδιάλειπτη προσφορά τουςστην τοπική κοινότητα επικοινωνούν έναν κώδικα ηθικής και αξιών.  Μια βαθιά δεξαμενή αισθημάτων δεμένων με τον τόπο της Βατούσας, θα ενώσει ανθρώπους από δύο ηπείρους για να ανεβάσουν μουσικά την χαμηλόφωνη, απέριττης ομορφιάς, Βατούσα στα τέλη του Αυγούστου με το 1^ο Φεστιβάλ Παραδοσιακής Μουσικής με εξέχοντες μουσικούς.