Η Λέσβος διαθέτει ένα σημαντικό δίκτυο πληροφοριών που αφορά στο γεωλογικό παρελθόν, τις τεκτονικές κινήσεις, τις σύγχρονες φυσικές διεργασίες αλλά και το κλίμα, τη χλωρίδα και την πανίδα του νησιού. Αυτό το δίκτυο πληροφοριών αποτυπώνεται σεποικίλες γεωλογικές και γεωμορφολογικές εμφανίσεις που ονομάζονται γεώτοποι, αποτελώντας τα τεκμήρια της γεωλογικής εξέλιξης της ευρύτερης περιοχής του Αιγαίου και συνιστώντας τη γεωκληρονομιά του τόπου μας.

Ο πλούτος και η αξία αυτής της κληρονομιάς έχει αναγνωριστεί διεθνώς αφού το σύνολο του νησιού έχει ενταχθεί στο Παγκόσμιο Δίκτυο Γεωπάρκων της UNESCO.
Ένας από τους πιο εμβληματικούς γεωτόπους του Νήσος Λέσβος – Παγκόσμιο Γεωπάρκο UNESCO είναι οι στηλοειδείς λάβες στην περιοχή του Υψηλομετώπου, στη θέση Κοντύλια.

Ο φυσικός σχηματισμός αυτών των πενταεδρικών ή εξαεδρικών κολώνων οφείλεται στη σχετικά γρήγορη ψύξη του ανερχόμενου μάγματος και συνδέεται με τη δραστηριότητα του ηφαιστειακού κέντρου του Λεπέτυμνου, περίπου πριν από 20 εκ. χρόνια. 

Αυτή ακριβώς η – με πλήθος ρωγμώσεων – διάταξη της δομής, την καθιστά ιδιαίτερα επιρρεπή στη δράση των εξωγενών φυσικών δυνάμεων (νερό, θερμοκρασία, άνεμος, κ.α.).

Μεγέθυνση ρωγμών

Αποκολλήσεις τεμαχών

Μακρόχρονες φυσικές διεργασίες όπως η αποσάθρωση και η διάβρωση αποτυπώνονται στα πετρώματα, ενισχύοντας το πάχος των ρωγμών ή δημιουργώντας νέες, αυξάνοντας – σε βάθος χρόνου – τον κατακερματισμό των πετρωμάτων καθώς και τον κίνδυνο αποκολλήσεων και πτώσης μεγαλύτερων ή μικρότερων τεμαχών. Επιπρόσθετα, ακόμα και η σύγχρονη σεισμική δραστηριότητα επιφέρει μικρο-μεταβολές, όπως η πρόσφατη σεισμική ακολουθία της 7ης Ιανουαρίου 2023 στη Βόρεια Λέσβο.

Μεταβολές μετά τη σεισμική ακολουθεία της 7ης Ιανουαρίου 2023

Πέρα όμως από τις φυσικές διεργασίες, ο σημαντικότερος παράγοντας φθοράς, αλλοίωσης αλλά και καταστροφής αυτού του φυσικού μνημείου είναι οι ανθρωπογενείς παρεμβάσεις. Από διαθέσιμο φωτογραφικό υλικό της δεκαετίας του 1970 Konrad Helbig, 1971*αποτυπώνονται οι διαχρονικώς ασκούμενες πιέσεις. Πέρα από την ύπαρξη του χωματόδρομου που διατρέχει τη δομή, επί αυτής υπάρχει λίθινο τοιχίο, χαραγμένο μονοπάτι πιθανώς από τη διέλευση παλαιού αγωγού υδροδότησης ενώδιακρίνονται και αποθέσεις μπάζων.

Μάκης Παυλέλλης από KonradHelbig. 1971

Πρόσφατες εικόνες δείχνουν το μέγεθος των παρεμβάσεων μετά τη δεκαετία του 2000. Καταστροφή τμήματος της δομής για τη διαπλάτυνση - ασφαλτόστρωση του δρόμου, μπάζωμα και απόκρυψητου συνολικού τμήματος στα κατάντη του δρόμου,δρομολόγηση επιφανειακού σωλήνα υδροδότησης καιμείωση της στήριξης/ευστάθειας τμημάτων της δομής.

https://www.lesvosmuseum.gr/exhibitions/psifiaki-ekthesi-geotopoi-tis-lesboy

Ο συγκεκριμένος γεώτοπος και η άμεση γειτνίασή του με κρίσιμες δραστηριότητες του ανθρώπου (οδικό δίκτυο, υδροδότηση) αποτελούν ένα μικρό παράδειγμα τωνποικίλων πιέσεων που – διαχρονικά - δέχονται τα φυσικά μνημεία και της ανάγκης για την προστασία τους.

Η αποκατάσταση και ανάδειξη του συνόλου της ηφαιστειακής δομής μπορεί να περιλαμβάνει την άρση τυχόν επικινδυνοτήτων, την ενίσχυση, συγκόλληση ή/και αφαίρεση τμημάτων,τηναποκάλυψη/συντήρηση του μπαζωμένου τμήματος, ενδεχομένως τη στήριξη/ενίσχυση τμήματος του οδοστρώματος, τη μεταφορά ή ταφή του αγωγού υδροδότησης καθώς και επιπλέον έργα ανάδειξης, προσβασιμότητας, θέασης κ.α. της δομής αλλά και υιοθέτησης μεθόδων που θα συμβάλλουν στη διατήρηση της έμβιας ζωής πάνω σε αυτό το «ζωντανό» φυσικό μνημείο.

https://www.facebook.com/athenologio

Η διατήρηση της γεωκληρονομιάς αποτελεί ένα σύνθετο εγχείρημα και συνιστά πρόκληση. Η έλλειψη γνώσης της αξίας (επιστημονικής, εκπαιδευτικής,αισθητικής, τουριστικής, κ.α.) οδηγεί στην άποψη ότι τα μνημεία της Φύσης αποτελούν τροχοπέδη για την τοπική ανάπτυξη.Αντιθέτως - όπως έχει αποδείξει η δράση του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου - η ανάδειξη και αξιοποίησή τους μπορεί να τα καταστήσει αναπτυξιακούς πόρους για μια περιοχή.

Το μέλλον κάθε Τόπου είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το γεωλογικό παρελθόν του.Οι γεώτοποι μας μιλούν για αυτό το παρελθόν, μας προειδοποιούν για μελλοντικούς κινδύνους και αποτελούν ένα συγκριτικό πλεονέκτημα για την ανάπτυξη του τόπου. Η προστασία, ανάδειξη και διαχείριση της γεωκληρονομιάς μας οφείλει να αποτελέσει συλλογικό πρόταγμα για τους φορείς, τις αρχές και τους πολίτες του νησιού μας.

*Ο Ραφαήλ Παλαιοπάνης είναι Πτυχιούχος Γεωγράφος, M.Sc