Η φωτογραφία παρουσιάζει την είσοδο του λιμανιού ‘’Ταλιάνι’’ στην Αγία Παρασκευή του Τσεσμέ πριν από το 1922, ενώ έχει επιχρωματιστεί πρόσφατα.. Εδώ φαίνεται ένα πολύ μικρό μέρος των σπιτιών του χωριού στη γειτονιά ‘’Ταλιάνι’’, μια από τις καλύτερες του χωριού, με τα περισσότερα καπετανόσπιτα

Δυτικά της Σμύρνης, στα δαντελωτά ακρογιάλια της ιωνικής Ερυθραίας, ανάμεσα στη Χιο και στις αρχαίες Ερυθρές (το νεότερο Λυθρί), βρίσκεται το χωριό Αγιά Παρασκευή ή Κιόστε (Νταλιάν σήμερα), αμιγώς ελληνικό ως το 1922 με 4.500 Ρωμιούς κατοίκους.

Το χωριό χτίστηκε το 18ο αι. ανάμεσα σε δυο μικρές χερσονήσους, την Πούντα και τις Πλάκες, που δημιουργούν ένα πολύ στενό πέρασμα ανάμεσά τους, τον όρμο Ταλιάνι, ένα μακρόστενο φυσικό απάνεμο λιμάνι, ιδανικό για τον μεγάλο στόλο που είχαν οι Αγιοπαρασκευούσοι, γύρω στα 300 καΐκια, ανεμότρατες, πεζότρατες, παστωτζίδικα, σπογγαλιευτικά, περάματα, εμπορικά κ.ά.

Το χωριό από τη δυτική του πλευρά. Η φωτογραφία είναι της δεκαετίας 1960

Η προνομιακή αυτή θέση του χωριού, που το έκανε αόρατο από τη θάλασσα για τους πειρατές, εξυπηρετούσε απόλυτα τους αλιευτικούς σκοπούς των κατοίκων του, οι οποίοι ως επί το πλείστον ασχολούνταν με τη θάλασσα και την αλιεία.

Ως το 1914 σε όλα τα παράλια της Μικράς Ασίας, της Θράκης, της Μακεδονίας, της «Παλιάς Ελλάδας» και στα νησιά του Αιγαίου, την αλιεία βυθού ασκούσαν μόνο οι Αγιοπαρακευούσηδοι ψαράδες, γνωστοί περισσότερο ως Τσεσμελήδες τρατάρηδες. Τα άλλα συστήματα αλιείας ψάρευαν μικρές ποσότητες και δεν έφθαναν να χορτάσουν με ψάρια την Ελλάδα. Μέχρι τότε μόνο οι αγιοπαρασκευούσικες τράτες εφοδίαζαν με μεγάλες ποσότητες ψαριών και με αλίπαστα τους μπαλουχανάδες (ιχθυαγορές) των ελληνικών και τουρκικών παραθαλάσσιων πόλεων.

 Η εικόνα της Αγ. Παρασκευής που μαζί με τους συγχωριανούς της πέρασε κι αυτή με καΐκι στη γειτονική Χίο, και φυλάσσεται με πολλή φροντίδα από την "Ένωση Αγιοπαρασκευουσιων Κρήνης Μικράς Ασίας" στον ομώνυμο ναό της στο Καστέλλο της Χίου

Στη μέση σχεδόν του χωριού βρισκόταν ο ναός της Αγίας Παρασκευής, που ήταν και ο παλιότερος από τους τρεις ενοριακούς ναούς. Χτισμένος στη δεκαετία του 1830 με το χαρακτηριστικό ρυθμό της βασιλικής της Τουρκοκρατίας, είχε μικρές διαστάσεις, μικρά παράθυρα, λίγο φως και μικρό μεταγενέστερο καμπαναριό. Κάπως έτσι ήταν οι ναοί οι χτισμένοι πριν από το 1860, ενώ εκείνοι που χτίστηκαν κατά την ύστερη Τουρκοκρατία σε όλη την Ερυθραία και αλλού, είναι κατά πολύ μεγαλύτεροι και εντυπωσιάζουν ακόμα και σήμερα με το μέγεθός τους.

Οικιακή εικόνα της Αγίας Παρασκευής που βρίσκεται σε σπίτι χωριανών της Μυτιλήνης κι έχει έρθει κι αυτή μαζί με τους θαλασσινούς που προστάτευε!

Γύρω στα τέλη Ιουνίου γύριζαν στο χωριό όλοι οι θαλασσινοί του κι έμεναν ως τις αρχές Αυγούστου, για να ξεκουραστούν και να δουν τους συγγενείς τους, φέρνοντας χρήματα στο χωριό και πολλά δώρα σε δικούς και φίλους από τις πόλεις που είχαν επισκεφθεί. Τα παλληκάρια και οι νέοι επιθυμούσαν να τραγουδήσουν, να διασκεδάσουν και να χορέψουν, κι οι καραβοκύρηδοι να επισκευάσουν τα καΐκια, να ξετσουρμάρουν και να ξανατσουρμάρουν, όπως έλεγαν, αφού χαρούν κι αυτοί την ανέμελη ζωή της στεριάς.

Έτσι, η γιορτή της πολιούχου Αγίας Παρασκευής έβρισκε όλους τους χωριανούς στον τόπο τους. Στα πρόσωπα όλων ήταν ζωγραφισμένη η χαρά και το γέλιο. Αφάνταστο ήταν το κέφι των τρατάρηδων! Οι χοροί και τα γλέντια κρατούσαν μερόνυχτα ολόκληρα! Τα λιόκαυτα ψητά ψάρια ήταν μια εξαιρετική νοστιμιά του πανηγυριού.

Έρχονταν συγγενείς και φίλοι απ’ όλα τα άλλα χωριά της Ερυθραίας, για να δουν τους φίλους τους και να χαρούν κι αυτοί μαζί τους. Τα τοπικά μουσικά όργανα δεν επαρκούσαν να ικανοποιήσουν τις παρέες κι έτσι επιστρατεύονταν διάσημοι μουσικάντηδοι και επαγγελματίες οργανοπαίχτες από τον Τσεσμέ, την Κάτω Παναγιά, ακόμη κι απ’ την καρσινή Χώρα τση Χιος. Κλαρίνα, βιολιά, λαούτα, τραμπούκες (κεραμικά τουμπερλέκια), τρομπόνια και σαντούρια αντιλαλούσαν απ’ άκρη σ’ άκρη στο χωριό.

Μα «ήρθαν οι χρόνοι δίσεχτοι κι οι μήνες οργισμένοι»και τούτα τα όργανα δεν αντήχησαν ξανά στο χωριό. Τα καΐκια που εξασφάλιζαν εκείνη την μπερεκετλίδικη ζωή έγιναν η σανίδα σωτηρίας των Αγιοπαρασκευούσηδων στις δύσκολες ώρες του εκπατρισμού.

Η Αγιά Παρασκευή ήταν από τα ελάχιστα χωριά της Μικρασίας που και στους δύο Διωγμούς (Μάης του 1914, Σεπτέμβρης 1922) δεν έκλαψε θύματα. Μέρος μόνο από τον επιβλητικό αλιευτικό της στόλο, όσα δηλαδή καΐκια δούλευαν εκείνες τις μέρες κοντά στο χωριό, ήταν υπεραρκετά σε διάστημα τριών μόνονημερών να μεταφέρουν ολόκληρο το χωριό μαζί με τα υπάρχοντά του στη γειτονική Χίο και αργότερα σε άλλα ψαρολίμανα της ελεύθερης Ελλάδας (Μυτιλήνη, Σκιάθο, Καβάλα, Σαλονίκη κ.α.), όπου μπορούσαν να ασκήσουν το επάγγελμα που γνώριζαν τόσο καλά.
Και του χρόνου σαν σήμερα! Χρόνια πολλά!