Τις δυνατότητες και τις αδυναμίες του τουριστικού τομέα του Βορείου Αιγαίου καταγράφει η ετήσια έκθεση του ΙΝΣΕΤΕ που αφορά τα νησιά. Η έκθεση διαβλέπει  σημαντικά περιθώρια βελτίωσης, σύμφωνα με τις βασικές προτεινόμενες στρατηγικές κατευθύνσεις για τον τουρισμό που περιλαμβάνονται στην ετήσια έκθεση του ΙΝΣΕΤΕ. Κεντρικός στόχος των παρεμβάσεων είναι η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας του τουριστικού προϊόντος μέσα από την ανάπτυξης της πολυπλοκότητας του. Επίσης κρίσιμο ζήτημα είναι η αντιμετώπιση της έντονης εποχικότητας γι’ αυτό και τίθεται στόχος η διάρκεια της τουριστικής περιόδου να φθάσει στους έξι μήνες. Η επίτευξη των στόχων αυτών θα δώσει την δυνατότητα να αυξηθούν και οι εισπράξεις που παραμένουν τραγικά χαμηλές όταν συγκρίνονται με άλλες περιφέρειες της χώρας.

Ειδικότερα η επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου  - εκτιμά το ΙΝΣΕΤΕ – πρέπει να επιδιωχθεί μέσα από την ανάπτυξη ειδικών και εναλλακτικών μορφών τουρισμού. Το φυσικό περιβάλλον, οι προστατευόμενες περιοχές Natura 2000, το πλούσιο πολιτιστικό απόθεμα και οι ιαματικοί πόροι αποτελούν βασικούς πυλώνες για την ήπια και βιώσιμη τουριστική ανάπτυξη, με στόχο τη δημιουργία εμπειριών πέρα από το μοντέλο ήλιος και θάλασσα.

Στις στρατηγικές κατευθύνσεις περιλαμβάνεται η ενίσχυση του πολιτισμικού τουρισμού μέσα από τη διασύνδεση μουσείων, αρχαιολογικών χώρων, παραδοσιακών οικισμών και πολιτιστικών διαδρομών, καθώς και η προβολή φεστιβάλ και τοπικών πολιτιστικών θεσμών. Παράλληλα, δίνεται ιδιαίτερη βαρύτητα στην ανάπτυξη του γαστρονομικού τουρισμού, αξιοποιώντας την ποιότητα και την ποικιλία των τοπικών προϊόντων των νησιών.

Ο θαλάσσιος τουρισμός καταγράφεται ως ένας από τους βασικούς άξονες ανάπτυξης, με τη Μυτιλήνη να προτείνεται ως πύλη εισόδου επιβατών κρουαζιέρας και με δυνατότητα ανάδειξης και άλλων λιμένων σε σταθμούς κρουαζιέρας στη Σάμο, τη Χίο και τη Λήμνο. Παράλληλα, προωθείται η πύκνωση του δικτύου τουριστικών λιμένων, μαρινών και αγκυροβολίων για την ανάπτυξη του τουρισμού σκαφών αναψυχής, καθώς και ο εκσυγχρονισμός των υφιστάμενων λιμενικών υποδομών.

Σημαντικές δυνατότητες καταγράφονται και για τον τουρισμό υπαίθρου, τον αλιευτικό τουρισμό και τον καταδυτικό τουρισμό αναψυχής, με προτάσεις για τη δημιουργία θαλάσσιων καταδυτικών πάρκων και την προστασία των υποθαλάσσιων οικοσυστημάτων. Ταυτόχρονα, επισημαίνεται η ανάγκη προστασίας των γεωτόπων και των τοπίων ιδιαίτερου φυσικού κάλλους, ιδιαίτερα στη δυτική Λέσβο, ώστε να διατηρηθεί η τουριστική τους αξία.

Η έκθεση υπογραμμίζει ότι η τουριστική ανάπτυξη στα μεγάλα νησιά της Περιφέρειας, Λέσβο, Χίο, Σάμο, Λήμνο και Ικαρία, πρέπει να συνδυάζεται με εκσυγχρονισμό των υφιστάμενων καταλυμάτων και αναβάθμιση των κατηγοριών τους, ενώ στα μικρότερα νησιά, όπως τα Ψαρά, οι Φούρνοι και ο Άγιος Ευστράτιος, προκρίνεται η ήπια τουριστική ανάπτυξη χαμηλής έντασης.

Καθοριστικό ρόλο για την επιτυχία των στρατηγικών αυτών διαδραματίζει η βελτίωση της προσβασιμότητας και της συνδεσιμότητας, τόσο αεροπορικά όσο και ακτοπλοϊκά, καθώς και η στοχευμένη προβολή σε αγορές υψηλής τουριστικής δαπάνης. Σύμφωνα με τη μελέτη, η ενίσχυση των τουριστικών ροών, η αύξηση της μέσης δαπάνης και της διάρκειας παραμονής αποτελούν κρίσιμες προϋποθέσεις για τη διαμόρφωση ενός πιο ανθεκτικού και βιώσιμου τουριστικού μοντέλου στο Βόρειο Αιγαίο.