Ήταν Μάιος του 1796 όταν ο Άγγλος γιατρός Έντουαρντ Τζένερ εμβολίασε τον 8χρονο Τζέιμς Φιπς κατά της ευλογιάς. Έκτοτε ο εμβολιασμός αποτελεί την πιο αποτελεσματική πρόληψη και συμβάλει στην αντιμετώπιση πολλών θανατηφόρων ασθενειών. Σχεδόν 230 χρόνια αργότερα, βρίσκομαι «εγκλωβισμένη» στη Λέσβο, καθώς η πτήση μου για Αγγλία συνεχώς ακυρώνεται. Πλησιάζει το Πάσχα του 2021 και η πλατφόρμα εμβολιασμού κατά του κορωνοϊού έχει ανοίξει για την ηλικιακή μου ομάδα. Δυστυχώς εγώ δεν έχω πρόσβαση στον εμβολιασμό στη χώρα μου, καθώς δεν διαθέτω ΑΜΚΑ και συνεπώς δεν έχω πρόσβαση στο σύστημα για να κλείσω ραντεβού. Το ίδιο ισχύει για περίπου 10.000 Έλληνες και αλλοδαπούς που διαμένουν μόνιμα και νόμιμα στην Ελλάδα, αλλά δεν διαθέτουν ΑΜΚΑ. Ακόμα και σήμερα δεν κατανοώ γιατί ο εμβολιασμός έπρεπε να συνδεθεί αποκλειστικά με το ΑΜΚΑ και όχι και με οποιοδήποτε άλλο ελληνικό εγγραφο. Τελικά εξεδώθησαν προσωρινά ΑΜΚΑ, μια χρονοβόρα διαδικασία που με έκανε να νιώσω κάπως πολίτης δεύτερης κατηγορίας, αλλά μου επέτρεψε να εμβολιαστώ τελικά στην Ελλάδα. Και από επαγγελματική σκοπιά μου υπενθύμισε πόσες ανισότητες υπάρχουν παγκόσμια στην πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας.

Μία πρόσφατη έρευνα που δημοσιεύτηκε στο Nature Medicine πριν από 2 εβδομάδες (Moore et al., 2022) επιβεβαιώνει πόσο προνομιούχοι είμαστε στον δυτικό κόσμο. Μέχρι το τέλος του 2021, σχεδόν το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού είχε εμβολιαστεί πλήρως (δύο δόσεις) ενάντια στον κορωνοϊό, αν και οι μεγάλες διαφορές στην κάλυψη σε όλο τον κόσμο σημαίνουν ότι αυτό το ποσοστό είναι πιο κοντά στο 75% στις χώρες υψηλού εισοδήματος, αλλά λιγότερο από 2% σε πολλές χώρες χαμηλού εισοδήματος. Οι χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος εξαρτώνται κυρίως από δωρεές από πλουσιότερες χώρες και προγράμματα κοινής χρήσης εμβολίων, όπως η πρωτοβουλία COVAX υπό την αιγίδα του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ).

Ο μαθηματικός επιδημιολόγος Sam Moore και οι συνάδελφοί του στο Πανεπιστήμιο του Warwick στο Coventry, Ηνωμένο Βασίλειο, χρησιμοποίησαν δεδομένα για την υπερβολική θνησιμότητα και τη διαθεσιμότητα εμβολίων για να μοντελοποιήσουν τι θα είχε συμβεί εάν τα εμβόλια είχαν διανεμηθεί σύμφωνα με τις ανάγκες και όχι με βάση τον πλούτο. Εξέτασαν τον αντίκτυπο του εμβολιασμού τόσο στην εξάπλωση του SARS-CoV-2 όσο και στη σοβαρότητα του COVID-19.

Η ομάδα διαπίστωσε ότι, υποθέτοντας ότι δεν υπάρχουν άλλες πολιτικές που μειώνουν τη σωματική επαφή (π.χ. λοκντάουν, μασκες), η πιο δίκαιη διανομή εμβολίων θα μπορούσε να είχε αποτρέψει 1,3 εκατομμύρια θανάτους παγκοσμίως. Περισσότεροι από διπλάσιοι θάνατοι θα είχαν αποφευχθεί εάν οι χώρες υψηλότερου εισοδήματος είχαν επίσης εφαρμόσει πιο συστηματικά άλλα μέτρα για τη μείωση της μετάδοσης. Η πιο δίκαιη διανομή των εμβολίων και η επακόλουθη πτώση των λοιμώξεων θα μπορούσε επίσης να επιβραδύνει την εμφάνιση νέων παραλλαγών του SARS-CoV-2.

Το ότι δεν μπορούμε να αλλάξουμε το παρελθόν δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε να μάθουμε από αυτό και να προγραμματίσουμε για το μέλλον. Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής θα μπορούσαν να αναζητήσουν μελέτες σαν αυτή για να θέσουν τις βάσεις για καλύτερες απαντήσεις για την επόμενη πανδημία, που δυστυχώς κάποια στιγμή θα ξανασυμβεί. Αν και μπορεί να μην είναι ρεαλιστικό να περιμένουμε από τις χώρες να δίνουν προμήθειες εμβολίων σε άλλες χώρες πριν εμβολιάσουν τους δικούς τους πολίτες, οι κυβερνήσεις μπορεί να μπορέσουν να βρουν μια μέση λύση. Μια τέτοια πιθανή μέση λύση θα είναι να εμβολιάζονται οι ευπαθείς ομάδες πρώτα και μετά να βοηθούνται ενεργά άλλα έθνη να καλύψουν τη διαφορά. Ακόμα και αν αυτό δεν θα εξασφαλίσει την ισοτιμία στην πρόσβαση, ίσως η προστασία των ευάλωτων θα έδινε στα προνομιούχα κράτη το περιθώριο να βοηθήσουν και άλλες χώρες. Πιο αποτελεσματικά δίκτυα συνεργασίας υπό την αιγίδα του ΠΟΥ θα διασφάλιζαν αμεσότερη επικοινωνία και σύμπνοια μεταξύ των κρατών. Ας μη ξεχνάμε ότι κάποιοι από εμάς στην Ελλάδα έχουν ήδη λάβει 4 δόσεις εμβολίου κατά του κορωνοϊού, ενώ άνθρωποι σε χώρες της Κεντρικής Αφρικής δεν έχουν λάβει καμία δόση. Και σε ενα πλανήτη στον οποίο η καθολική κάλυψη υγείας (Universal Health Coverage) αποτελεί στόχο των Ηνωμένων Εθνών από το 2015, όλα τα άτομα και οι κοινότητες θα έπρεπε να λαμβάνουν ήδη τις υπηρεσίες υγείας που χρειάζονται χωρίς να υπόκεινται σε οικονομικές δυσκολίες.

(Για πλήρη πρόσβαση στα δεδομένα της μελέτης δείτε Moore, S., Hill, E. M., Dyson, L., Tildesley, M. J. & Keeling, M. J. (2022) Nature Med. https://doi.org/10.1038/s41591-022-02064-y ).

*Aναπληρώτρια καθηγήτρια στη Μοριακη Γενετική, Πανεπιστήμιο του Wolverhampton, Ηνωμένο Βασίλειο