Γράφει η ΜΑΡΙΑΝΝΑ ΜΑΣΤΡΟΣΤΑΜΑΤΗ

Την Πέμπτη 25 Αυγούστους 1922 υπάρχει ένας καταιγισμός διπλωματικών εξελίξεων και επικοινωνίας μεταξύ των σπουδαίων αυτής της ιστορίας, όπου λάμπει η απουσία κάθε έννοιας και ανησυχίας για τους πρόσφυγες που κατακλύζουν τη Σμύρνη. Κανείς δεν αναφέρεται στους πληθυσμούς, σαν να μην υπάρχουν. Εκείνοι προς το παρόν είναι ήσυχοι κοιτάζοντας τα συμμαχικά πλοία να καταφθάνουν ένα – ένα στο λιμάνι της Σμύρνης. Κάποιοι τους λένε ότι ήρθαν για να προστατέψουν εκείνους από το τούρκικο μαχαίρι και η ανάγκη γεννάει την πίστη! Ποιος τάχα από αυτούς να πίστευε πως τα πλοία ήρθαν για να παραδώσουν τη Σμύρνη σε αυτόν που εκείνοι φοβόντουσαν; Πως το μόνο που ένοιαζε όλους ανεξαιρέτως τους συμμάχους ήταν να μην έρθουν σε ρήξη με τον Κεμάλ;

Ο υπουργός των στρατιωτικών Θεοτόκης βρίσκεται στη Σμύρνη με επιτελικούς αξιωματικούς. Ο σκοπός της άφιξής τους, όπως τουλάχιστον έχει ανακοινωθεί επίσημα, είναι η σύσκεψη με τον Στεργιάδη και τον νέο αρχηγό της στρατιάς Μ. Ασίας Ν. Τρικούπη προκειμένου να αποφασίσουν για μέτρα που θα επιβληθούν λόγω της κρίσιμης κατάστασης. Αγνοούν ότι ο Τρικούπης έχει αιχμαλωτιστεί πριν από πέντε μέρες, ενώ ο αιχμάλωτος Τρικούπης μαθαίνει από τον Κεμάλ το ειρωνικό νέο, ότι εδώ και τρεις μέρες είναι αρχηγός της ελληνικής στρατιάς. Ωστόσο στη Σμύρνη τον περιμένουν.

Η Ύπατη αρμοστεία Σμύρνης φορτώνει τα πράγματα και το ανθρώπινο δυναμικό της μαζί με αυτά του Ιωνικού πανεπιστημίου Σμύρνης για να ταξιδέψουν στον Πειραιά, σηματοδοτώντας έτσι το τέλος της Διοίκησης Σμύρνης.

Ο Θεοτόκης από τη Σμύρνη ενημερώνει τον Πρωτοπαπαδάκη στην Αθήνα για την κατάσταση γενικά και ειδικά για τον στρατό: «...κατάσταση τμήματος Φράγκου χειρίστη... άτακτον στίφος πυρπολούν πόλεις και χωριά ληστεύον και βιάζον …ηθικόν στρατού γενικώς κακόν και άγνωστον κατά πόσον θα δυνηθεί να αντιτάξει αντίστασιν έστω και κατά μικρών εχθρικών δυνάμεων …διατήρησις Σμύρνης δι’ άνω στρατού και πυροβολικού αδύνατος… αφιχθείσα μεραρχία Θράκης ηρνήθη αποβιβαστεί… ανακωχή υπό μόνον όρον εκκένωσιν Μ. Ασίας θα ήτο συμφεροτέρα λύσις αλλά απίθανον Κεμάλ δεχθεί ανακωχήν άνευ βαρέων δι’ Ελλάδαν όρων. Καταλήξαμε… άμεσος έναρξης εκκενώσεως Μ. Ασίας και ταχείαν διεξαγωγήν αυτής...».

Ο υπουργός εξωτερικών Μπαλτατζής τηλεγραφεί στον Θεοτόκη στη Σμύρνη: «Γάλλος και Άγγλος ναύαρχοι πρότειναν να συνομολογηθεί ειδική συμφωνία μεταξύ των αντιμέτωπων στρατευμάτων προκειμένου να αποφευχθεί μάχη εντός της Σμύρνης. Να αποχωρήσει ανενόχλητος ο ελλ. Στρατός και μετά οι ναύαρχοι να παραδώσουν την πόλη στον εχθρό».

Ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος γράφει την θρυλική επιστολή του προς στον Ελευθέριο Βενιζέλο: «Επέστη η μεγάλη ώρα της μεγάλης εκ μέρους σας χειρονομίας. Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας, το Ελληνικόν Κράτος αλλά και σύμπαν το Ελληνικόν Έθνος καταβαίνει πλέον εις τον Άδην από του οποίου καμμία πλέον δύναμις δεν θα δυνηθή να το αναβιβάση και το σώση…».

Ο υπουργός εξωτερικών Μπαλτατζής στέλνει ένα τελευταίο για τη μέρα τηλεγράφημα στον υπουργό στρατιωτικών Θεοτόκη στη Σμύρνη. «Η Κυβέρνησις παρητήθη... οι Αρμοστές κάλεσαν τον Κεμάλ για συνομολόγηση ανακωχής…».