Οι καταρράκτες σχηματίζονται όταν η κοίτη ενός υδατορέματος διακόπτεται από γκρεμό ή ρήγμα, παροχετεύοντας το νερό σε χαμηλότερη κοίτη δημιουργώντας – ανάλογα με τον όγκο του νερού – ένα εντυπωσιακό θέαμα. Στο νησί της Λέσβου, υπάρχουν μερικές δεκάδες καταρρακτών, (Κλαπάδου, Πέσσας, Βαθύλιμνου, Παρακοίλων, Πολυχνίτου, κ.α.) που τα τελευταία χρόνια αποτελούν πόλο έλξης πλήθους επισκεπτών.

Μόλις τη δεύτερη ημέρα του χρόνου, εκατοντάδες επισκέπτες βρέθηκαν σε έναν από τους πιο γνωστούς και εντυπωσιακούς καταρράκτες της Λέσβου, στον Λάκκο Μαν' Κάτσα, ο οποίος βρίσκεται στο ΒΑ τμήμα της Λέσβου, στην περιοχή του Μανταμάδου, πλησίον των οικισμών Πεδής και Ασπροποτάμου. Απέχει περίπου 30 χλμ. από την πόλη της Μυτιλήνης και 5 χλμ. από τον Μανταμάδο (Χάρτης).

Στο Λάκκο Μαν’ Κάτσα, η παρουσία ρήγματος διακόπτει τα πετρώματα του ιγνιμβρίτη που έχουν σχηματιστεί από τη δράση του ηφαιστειακού κέντρου του Λεπέτυμνου και διαμορφώνει τον καταρράκτη, ύψους περίπου 15 μ. Το τοπωνύμιο σημαίνει μανιασμένη σάρκα και οφείλεται, σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, σε μία όμορφη βοσκοπούλα που παράσερνε σε φονικό χορό, πάνω από τον καταρράκτη, νεαρούς της περιοχής.

Η μαζική παρουσία επισκεπτών προκάλεσε το ερώτημα εάν τέτοιου είδους φυσικά μνημεία μπορούν να αναδειχθούν και να αποτελέσουν μικρούς πόλους έλξης αλλά και αναπτυξιακούς πόρους για μια περιοχή, ακολουθώντας όμως συγκεκριμένους κανόνες πριν η ανθρώπινη παρουσία αλλοιώσει ή καταστρέψει στοιχεία αυτών των χώρων.

Οι καταρράκτες αποτελούν, – εν πολλοίς – άγνωστους, ανοιχτούς χώρους με μικρές ή μεγάλες δυσκολίες πρόσβασης, σε δημόσιες ή ιδιωτικές εκτάσεις, που προσφέρονται για την ανάπτυξη ποικίλων δραστηριοτήτων (αθλητισμού, ευεξίας, πεζοπορίας, κ.α.) και εκτιμάται ότι διαρκούσης της υγειονομικής κρίσης αλλά και αργότερα, θα προσελκύουν ολοένα και περισσότερους επισκέπτες.
Υπό αυτή την οπτική κρίνεται απαραίτητος ο σχεδιασμός για την προστασία, ανάδειξη και αξιοποίηση συνολικά των καταρρακτών του νησιού σύμφωνα με τα παρακάτω:
1. Επαρκής και ευδιάκριτη σήμανση των θέσεων ενδιαφέροντος.
2. Οριοθέτηση (φυσική ή τεχνητή) του επισκέψιμου χώρου.
3. Εξασφάλιση ελεύθερης και ασφαλούς πρόσβασης, συντήρηση υπαρχουσών υποδομών.
4. Διασφάλιση των ιδιοκτησιών και της περιουσίας των ιδιοκτητών γης πέριξ του επισκέψιμου χώρου.
5. Διαμόρφωση χώρων στάθμευσης.
6. Συνολική ανάδειξη και άλλων σημείων ενδιαφέροντος της περιοχής (φυσικών ή τεχνητών) και σύνδεσή τους με περιπατητική διαδρομή με τον καταρράκτη (γεφύρια, ντουσεμέδες, αλώνια, αρχαιολογικοί χώροι, εξωκλήσια, υγρότοποι, γεώτοποι, κ.α.).
7. Καταγραφή και ανάλυση των χαρακτηριστικών των επισκεπτών (αριθμός, ηλικία, ενδιαφέροντα, λόγοι επίσκεψης, κ.α.).
8. Ανάπτυξη κουλτούρας επισκέπτη (προσέγγιση του χώρου με φυσικό τρόπου, παρατήρηση και εξερεύνηση του περιβάλλοντος χώρου, μάζεμα σκουπιδιών, σεβασμός στο φυσικό περιβάλλον και την ιδιωτική περιουσία, κ.α.)
9. Οργάνωση της προβολής τυχόν επιχειρήσεων πλησίον της περιοχής (εστίαση, αθλητικών δραστηριοτήτων, ενοικίασης εξοπλισμού, κ.λπ.) με τρόπο και υλικά που συνάδουν με τον περιβάλλοντα χώρο.
10. Κατασκευή και ηλεκτρονική και έντυπη έκδοση θεματικών χαρτών μεγάλης κλίμακας με οδηγίες πρόσβασης ανά καταρράκτη.
11. Έκδοση ενημερωτικού φυλλαδίου με πληροφορίες που σχετίζονται με τη μυθολογία, τη γεωιστορία, τη βιοποικιλότητα και τα πολιτισμικά στοιχεία της περιοχής καθώς και οδηγιών παροχής Α’ Βοηθειών σε περίπτωση ατυχήματος.
12. Προβολή σε έντυπα και ηλεκτρονικά μέσα, σε στοχευμένο κοινό εντός και εκτός νησιού.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι οι καταρράκτες δεν παρουσιάζουν ενδιαφέρον μόνο κατά την περίοδο των βροχοπτώσεων. Αποτυπώνουν, σε έναν μικρό γεωγραφικό χώρο έντονες εναλλαγές στη διάρκεια του έτους, ανάλογα με την παροχή νερού και μπορούν να χρησιμοποιηθούν για ενημερωτικούς και εκπαιδευτικούς σκοπούς, σχετικά με τις φυσικές διεργασίες, τις προσαρμογές των ειδών ανάλογα με τη διαθεσιμότητα του πόρου αλλά και για την κατανόηση ζητημάτων κλιματικής αλλαγής σε παγκόσμια κλίμακα.

Οι καταρράκτες και γενικότερα τα μνημεία της φύσης δεν αποτελούν μονοσήμαντες στατικές οντότητες όπως ένας πίνακας ζωγραφικής ή ένα γλυπτό. Αποτελούν δυναμικά περιβάλλοντα, πολλών διαστάσεων, που αλλάζουν μορφές, χρώματα, ήχους, αποκαλύπτοντας τη δυναμική, την πολυπλοκότητα, τις ιδιαιτερότητες, την προσαρμοστικότητα και τις συχνές εναλλαγές που εμφανίζει ο κόσμος που ζούμε.
Ας μάθουμε γι’ αυτούς και ας μάθουμε από αυτούς!

*Ο Ραφαήλ Παλαιοπάνης είναι Πτυχιούχος Γεωγράφος