Πόσο επίκαιρη θα ήταν σήμερα μια ανάγνωση της «Φαντασιακής θέσμισης της Κοινωνίας» του Κορνήλιου Καστοριάδη,τι θα είχε να μας πει, στις μέρες μας όπου κάθε προηγούμενη ιδεολογική αυθεντία έχει καταρρεύσει και όλα στριφογυρίζουν στην δίνη μιας κρίσης που ταράζει την Ευρώπη και όλο τον δυτικό κόσμο;

Με βάση τα παραπάνω ερωτήματα, αλλά και με αφορμή τα 23 χρόνια από το θάνατο του,θα θέλαμε να κάνουμε μια αναδρομή στη ζωή και το έργο του μεγάλου έλληνα διανοητή,κυρίως όμως,να δείξουμε ότι στοχαστές σαν τον Κορνήλιο Καστοριάδη, έδωσαν νέα ώθηση στις επιστήμες του ανθρώπου και εν γένει στη σύγχρονη σκέψη.

Η μελέτη του έργου του, θα μας βοηθήσει να καταλάβουμε όχι μόνο πώς φτάσαμε εδώ, αλλά κυρίως να αναζητήσουμε μια διέξοδο προς μια κοινωνία που θα λειτουργεί μακριά από κάθε είδους επεμβάσεις, τις οποίες δεν έχει επιλέξει και τελικά υφίσταται αδιαμαρτύρητα.

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης γεννήθηκε στην Κωνσταντινούπολη το 1922 και από πολύ μικρή ηλικία ανέδειξε το ταλέντο του στο στοχασμό ως παιδί θαύμα. Το 1949 εκδίδει το περιοδικό «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα;», Socialisme ou Barbarie, μέχρι το 1967,ενώ ένα χρόνο μετά θα ξεκινούσε ο γαλλικός Μάης.Πεθαίνει το 1997, αφήνοντας ένα ογκώδες έργο βιβλιογραφίας και μια παρακαταθήκη στη σκέψη, που είναι ζωντανή μέχρι σήμερα.

Τα βιβλία του
Από πολύ νωρίς, ασκεί κριτική στην μαρξιστική σκέψη και στις χώρες εκείνες που ονομάστηκαν χώρες του υπαρκτού σοσιαλισμού, ερμηνεύοντάς τες ως χώρες που μετεξελίχθηκαν από επαναστατικές σε γραφειοκρατικές κοινωνίες ,όπου η άρχουσα τάξη δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά έχει μεταλλαχθεί σε κομματική.Οι θέσεις του έδωσαν τον ιδεολογικό μανδύα αργότερα,στη γενιά της επανάστασης του 1968, αναγνωρίζοντας στο πρόσωπο του, τον ιδεολογικό εκφραστή εκείνης της εποχής.

Καταληκτική επίδραση στη σύγχρονη σκέψη άσκησε το βιβλίο του «Η φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας», στο οποίο αφού ασκεί κριτική στον μαρξισμό διατυπώνει τις θέσεις του για την δυνατότητα μιας κοινωνίας να εξουσιάζεται, όχι από κάποια κοινωνική τάξη ή αυθεντίες που έχουν αποκρυσταλλωθεί στις κοινωνίες, με το πέρασμα των καιρών, για παράδειγμα εκείνης του Θεού,της αγοράς,του κόμματος αλλά μέσα από μια αντίληψη αυτόνομης λειτουργίας της .Οι παρεμβάσεις του Κορνήλιου Καστοριάδη στη μελέτη της αρχαίας αθηναϊκής δημοκρατίας είναι σημαντικές και φαίνονται στα βιβλία του «Η ελληνική ιδιαιτερότητα » και «Η αρχαία ελληνική δημοκρατία και η σημασία της για εμάς σήμερα».

Η σκέψη του
Μελετώντας την ιστορία, κατέληξε στην θέση, ότι η αρχαία ελληνική δημοκρατία στην οποία οι συμμετέχοντες δημιουργούσαν θεσμούς με την δίκη τους βούληση, θα μπορούσε να ονομαστεί ως πρότυπο αυτόνομης κοινωνίας και μοντέλο μιας ιδανικής κοινωνίας,έτσι όπως την φανταζόταν ο Κορνήλιος Καστοριάδης, χωρίς βέβαια να υιοθετεί την άποψη ότι μια μεταφορά της στο σήμερα, έτσι όπως λειτουργούσε τότε, θα είχε κάποιο νόημα, παραμένει δηλαδή περισσότερο σαν εικόνα και όχι σαν ζωντανό παράδειγμα.Αυτό το μοντέλο μιας ιδανικής κοινωνίας, όπως το φαντάζεται ο Κορνήλιος Καστοριάδης, έχει ως κέντρο τον άνθρωπο,τους θεσμούς της που έχει δημιουργήσει με σκοπό την αυτοθέσμιση της, δηλαδή τη δυνατότητα να δίνει η ίδια κοινωνία τους νόμους και τους θεσμούς της στον εαυτό της,από τα μέλη της, και όχι από κάποια εξωτερική πηγή, ενώ ως ετερόνομη κοινωνία θα ονοματίσει εκείνη την κοινωνία,στην οποία τα μέλη της έχουν δεχθεί το θεσμικό της πλαίσιο δεδομένο, από μια εξωτερική αναφορά.Η πορεία μιας κοινωνίας μέσα στο χρόνο και το χώρο και πως αυτή την φαντάζονται τα μέλη της, πηγάζει από τη δημιουργική ικανότητα του ανθρώπου, που ο Κορνήλιος Καστοριάδης ονομάζει «φαντασιακό» και περιλαμβάνει όλες εκείνες τις πνευματικές δημιουργικές δυνάμεις του ανθρώπου, που δίνουν όραμα και πνοή στη ζωή του.

Η σημασία της σκέψης του σήμερα
Η σκέψη του Καστοριάδη παραμένει μέχρι σήμερα επίκαιρη κυρίως, επειδή με τη κριτική του στον μαρξισμό και τις χώρες του πρώην υπαρκτού σοσιαλισμού, κατάφερε να προβλέψει τον μέλλον τους, που δεν άργησε να φανεί ήδη από τέλος της δεκαετίας του ΄80, με την κατάρρευση τους αλλά και την προειδοποίηση των δυτικών κοινωνιών, ότι εκείνο το μοντέλο που φαινόταν τόσο ελκυστικό ,ήδη από το τέλος του δευτέρου παγκοσμίου πολέμου, ήταν πεπερασμένο και ανίκανο να δώσει ώθηση στην κοινωνική αλλαγή, που τόσο είχε εναποθέσει τις ελπίδες του ο δυτικός κόσμος.

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης τοποθέτησε την επαναστατική σκέψη, έξω από τα όρια του μαρξισμού, στην ανάγκη μιας κοινωνίας να προχωρήσει πέρα από τα ιδεολογικά δόγματα και αλήθειες που κυριαρχούσαν μέχρι τότε και στην δημιουργία όρων ζωής που να ικανοποιούν την ανάγκη για συμμετοχή όλων των μελών στην οργάνωση και λειτουργία της κοινωνίας.

Η επαναστατική πρόταση του Κορνήλιου Καστοριάδη παραμένει ζωντανή στη σοσιαλιστική σκέψη, με την ανατροπή κάθε καταπιεστικής κοινωνίας, είτε προέρχεται από τον καπιταλισμό, είτε από αλλού και την εγκαθίδρυση μιας αυτόνομης κοινωνίας που τα μέλη της να αποφασίζουν να ζήσουν με τους δικούς τους νόμους που έχουν επιλέξει ,αλλά και την δυνατότητα να τους αναιρούν, σε περίπτωση που διαπιστώσουν ότι δεν τους ικανοποιούν.Η επιρροή από τα εργατικά και επαναστατικά κινήματα,η μελέτη της αρχαίας Ελλάδας και η επιστήμη της ψυχανάλυσης, έδωσαν όλα μαζί τα ερείσματα για τη σύλληψη εκείνου του μοντέλου της κοινωνίας που ο Κορνήλιος Καστοριάδης ονόμασε αυτόνομο και αυτοθεσμιζόμενο.

Μια σειρά από έννοιες και προβληματικές που δεν υπήρχαν πριν, οφείλουν την ύπαρξη τους στη σκέψη του Κορνήλιου Καστοριάδη.Καθήκον μας παραμένει η μελέτη και ο εμπλουτισμός της σκέψης του, με νέα προτάγματα, ιδιαίτερα σήμερα που η ελληνική κοινωνία βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι εξελίξεων.

Εκτός από τη βιβλιογραφία του, θα συνιστούσαμε στον αναγνώστη, να δει την περίφημη συνέντευξη του Κορνήλιου Καστοριάδη, στην Τέτα Παπαδοπούλου και στην εκπομπή «Παρασκήνιο», της ΕΤ1 το 1984.Βιογραφικά στοιχεία του μεγάλου στοχαστή στην Wikipedia .