Ζούμε σε μία εποχή που είναι πάρα πολύ εύκολο με ένα κλικ να μεταβούμε σε αξιόπιστες ηλεκτρονικές πηγές για να ενημερωθούμε για οτιδήποτε επιθυμούμε. Τα τελευταία χρόνια έχουν διεξαχθεί πολύ μεγάλες καμπάνιες ενημέρωσης σε σχέση με τον αυτισμό, ώστε να μην αποτελεί πρόβλημα η έλλειψη ενημέρωσης του κοινού. Η πραγματικότητα όμως δείχνει ότι δεν αρκεί η ενημέρωση. Για παράδειγμα, ενώ ένας γονέας βλέπει σημάδια στο παιδί του, που δείχνουν ότι είναι στο φάσμα του αυτισμού, είναι πολύ σύνηθες να το αρνείται και να μην αναζητάει βοήθεια από έναν ειδικό. Τι χρειάζεται λοιπόν κάποιος, που είναι ενημερωμένος σε σχέση με τον αυτισμό για να οδηγηθεί στο να συμπεριφερθεί κατάλληλα σε κάποιον που φαίνεται να λειτουργεί διαφορετικά από ότι ο ίδιος; Αποδοχή.

Η αποδοχή ως μία πυρηνική ανάγκη για τον άνθρωπο και τις σχέσεις

Η αξία της αποδοχής για τον άνθρωπο σχετίζεται με τον τρόπο που εξελίχθηκε ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Στην εποχή του Λίθου, οι πρωτόγονοι άνθρωποι ζούσαν σε έναν κόσμο με πολλούς και μεγάλους κινδύνους, όπως άγρια ζώα. Επομένως, το μυαλό του σπηλαιανθρώπου έπρεπε να είναι συνεχώς σε επιφυλακή για κινδύνους, ώστε να εξασφαλίσει την επιβίωσή του. Αυτόν τον τρόπο λειτουργίας κληρονομήσαμε από τους προγόνους μας, με αποτέλεσμα το σύγχρονο μυαλό μας να προσπαθεί συνεχώς να μας προειδοποιεί για οτιδήποτε θα μπορούσε να μας βλάψει με κάποιο τρόπο. Ο ψυχοθεραπευτής και εκπαιδευτής στη Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης Δρ Russ Harris (2009) παρομοιάζει τον εγκέφαλο μας με «μία μηχανή επίλυσης προβλημάτων», που λειτουργεί διαρκώς με βασικό της μέλημα την προστασία μας από απειλές.

Ποιά είναι λοιπόν η μεγαλύτερη απειλή για τον εγκέφαλο μας; Η πιο απαραίτητη ανάγκη για την επιβίωση του σπηλαιανθρώπου ήταν το να ανήκει σε μια ομάδα. Αν η ομάδα του τον εξοστράκιζε, σύντομα θα πέθαινε και θα γινόταν τροφή για άγρια ζώα. Για αυτό το λόγο, ο εγκέφαλος μας, που τόσο νοιάζεται για την επιβίωση μας, λειτουργεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να μας προστατεύει από την απειλή αποκλεισμού από την ομάδα. Και ποιος είναι αυτός ο τρόπος; Μας συγκρίνει διαρκώς με το κάθε μέλος της ομάδας: «Ταιριάζω στην ομάδα; Το κάνω σωστά; Είμαι αρκετά καλός; Μήπως κάνω κάτι που θα με αποκλείσει από την ομάδα;». Μέσα από αυτή τη διαδικασία σύγκρισης με τους γύρω μας καθοδηγούμαστε να συμπεριφερόμαστε με τρόπο που θα εξασφαλίσει την αποδοχή μας από τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας.

Ενώ ο σπηλαιάνθρωπος συγκρινόταν αποκλειστικά με τα υπόλοιπα μέλη της ομάδας που ανήκε, ο σύγχρονος άνθρωπος μπορεί να συγκρίνει τον εαυτό του όχι μόνο με τα υπόλοιπα μέλη μίας ομάδας, αλλά αρκεί μία πλοήγηση στο διαδίκτυο για να συγκριθεί με όλους τους ανθρώπους που βρίσκονται σε ολόκληρο τον πλανήτη. Αρκεί μια ματιά για να βρούμε κάποιον «καλύτερο» από εμάς σε κάτι -πλουσιότερο, με πιο όμορφο δέρμα, με μεγαλύτερο αυτοκίνητο, με πιο ωραία ρούχα κλπ. Στη συνέχεια, ο εγκέφαλος μας, μας καθοδηγεί να πράξουμε με τρόπο που θα μας κάνει να φαινόμαστε καλύτεροι, ώστε να είμαστε όσο το δυνατόν περισσότερο αρεστοί και αποδεκτοί για να μην έρθουμε σε επαφή με τη μεγάλη απειλή να μείνουμε μόνοι στη ζωή.

Η πάλη με το φόβο απόρριψης

Αυτός ο τρόπος λειτουργίας είναι προστατευτικός και βοηθητικός στο βαθμό που χρησιμοποιείται για τη διαμόρφωση φιλάνθρωπης συμπεριφοράς διασφαλίζοντας έτσι υγιείς και ισορροπημένες σχέσεις με τους ανθρώπους γύρω μας. Για παράδειγμα, με το να σκεφτόμαστε πώς είναι καλό να συμπεριφερόμαστε στους άλλους για να μην τους πληγώσουμε ή ζητώντας συγγνώμη σε κάποιον που άθελα μας με τη συμπεριφορά μας τον κάναμε να αισθανθεί άσχημα.

Τι γίνεται όμως όταν συγκρινόμαστε διαρκώς με τους ανθρώπους γύρω μας και αναλόγως προσαρμόζουμε τη συμπεριφορά μας; Τότε, κάθε μας ημέρα καταλήγει να είναι μία σκληρή μάχη με την απειλή της απόρριψης. Μέσα στο μυαλό μας αυτή η μάχη μπορεί να ακούγεται κάπως έτσι: «Καλύτερα να μη μιλάω ανοιχτά για αυτά που με ενοχλούν, γιατί θα δείξω ευαλωτότητα και θα θεωρηθώ αδύναμος/η. Πρέπει να προσέχω πολύ να μην κάνω λάθη για να μη φανώ αποτυχημένος/η. Να μη μιλάω για πράγματα που μου αρέσουν, γιατί μπορεί να μην είναι αρεστά. Αν θέλω να εκφράσω τη γνώμη μου θα ήταν καλύτερα να το κάνω με επιθετικό τρόπο για να μην τολμήσουν οι άλλοι να την απορρίψουν». Η εξασφάλιση της αποδοχής με τέτοιο άκαμπτο, αυστηρό και υπερβολικό τρόπο καταπατώντας άλλες  βασικές μας ανάγκες γίνεται μία ατέρμονη, κουραστική και ανθυγιεινή πάλη για τον ίδιο μας τον εαυτό αλλά πιθανόν και για τους γύρω μας. Μία πάλη που τελικά οδηγεί σε δυσλειτουργικά μοτίβα σκέψης και συμπεριφοράς -ακόμα και σε ψυχολογικές διαταραχές- και κυρίως στο να μην αποδεχόμαστε τον ίδιο μας τον εαυτό. Και ενώ παλεύουμε να κερδίσουμε την αποδοχή από τους άλλους καταλήγουμε στο ακριβώς αντίθετο -να απομακρυνόμαστε από τους άλλους ανθρώπους. Πάρτε λίγο χρόνο να σκεφτείτε το εξής: Συνδέεστε πραγματικά με τους γύρω σας, όταν κατά τη διάρκεια της αλληλεπίδρασης σας σκέφτεστε διαρκώς –δηλαδή παλεύετε- για να πείτε αυτό που πιστεύετε ότι θα σας κάνει πιο αποδεκτό στα μάτια τους;

Όσο εντονότερη γίνεται η πάλη, τόσο περισσότερο τροφοδοτείται ο φόβος της απόρριψης. Όπως λέμε στη ψυχοθεραπεία, κάποιος εγκλωβίζεται σε φαύλους κύκλους. Αν δε δείχνουμε αγάπη και αποδοχή στον εαυτό μας μέσα από τις πράξεις μας, δε θα νιώσουμε ποτέ βαθιά την αποδοχή που τόσο λαχταράμε από τους άλλους ανθρώπους ούτε θα μπορέσουμε να αποδεχτούμε πραγματικά τους άλλους ανθρώπους.

Η σημασία της αποδοχής για τα άτομα με αυτισμό

O αυτισμός είναι μία χρόνια νευροαναπτυξιακή κατάσταση που επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο το άτομο αντιλαμβάνεται τον κόσμο, τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς του και τον τρόπο επικοινωνίας και αλληλεπίδρασής του με τους άλλους ανθρώπους. Δεν πρόκειται για μία ασθένεια που μπορεί να «θεραπευτεί». Το φάσμα του αυτισμού είναι ευρύ. Αυτό σημαίνει ότι κάποιοι άνθρωποι επηρεάζονται περισσότερο από άλλους. Για παράδειγμα, κάποιοι άνθρωποι με αυτισμό δεν χρησιμοποιούν τη γλώσσα που μιλάμε, ενώ άλλοι μπορούν να χρησιμοποιούν άριστα τη γλώσσα που μιλάμε, αλλά μπορεί να δυσκολεύονται στο να καταλαβαίνουν τι εννοούν οι άλλοι άνθρωποι. Τα άτομα με αυτισμό με τον δικό τους μοναδικό τρόπο αντιλαμβάνονται διαφορετικά τον κόσμο από ανθρώπους που δεν είναι στο φάσμα του αυτισμού, καθώς επίσης έχουν ποικίλα ταλέντα και ικανότητες.

Όταν διαβάζουμε τις λέξεις «άνθρωπος με αυτισμό», η προσοχή μας πολύ εύκολα τείνει να επικεντρώνεται στη λέξη «αυτισμός» και στη συνέχεια να περνάνε από το μυαλό μας μόνο οι δυσκολίες που μπορεί το άτομο να αντιμετωπίζει. Λόγω της προκατάληψης της προσοχής, μπορεί να οδηγηθούμε στο να μη δώσουμε την αντίστοιχη σημασία στην πρώτη λέξη της φράσης «άνθρωπος». Κατευθύνοντας όμως την προσοχή μας πρωτίστως στη λέξη «άνθρωπος», μπορούμε να καταλάβουμε ποιά είναι πραγματικά η πυρηνική του ανάγκη ως άνθρωπος– η αποδοχή με τις δυνάμεις και τις ικανότητες του μαζί με τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον κόσμο και τις δυσκολίες του.

Αντί επιλόγου, θα παραθέσω τα λόγια μίας υπέροχης μαμάς που μεγαλώνει παιδί με αυτισμό: «Αποδοχή, παραδοχή και στήριξη. Είναι σημαντικό να καταφεύγουμε σε ειδικούς χωρίς δεύτερη σκέψη και να ενημερώνουμε σωστά το σχολικό πλαίσιο χωρίς ενδοιασμούς. Δυστυχώς, κάποιοι γονείς λόγω έλλειψης αποδοχής προσπερνούν τα σημάδια διαφορετικότητας αφήνοντας να πρωταγωνιστήσει το εγωιστικό τους κομμάτι. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να βλέπουμε εφήβους με συσσωρευμένο θυμό και φοβερές δυσκολίες στην επικοινωνία -ανθρώπους που δεν τους δόθηκε η ευκαιρία να αποκτήσουν σωστές βάσεις στην παιδική τους ηλικία για να μπορέσουν να ανεξαρτητοποιηθούν στην ενήλικη ζωή τους. Στην ομάδα γονέων που συμμετέχω συνήθως όταν έρχονται γονείς για πρώτη φορά αισθάνονται πόνο. Τους κατανοώ και τους λέω ότι χρειάζεται να αντέξουν αυτόν τον πόνο για να προχωρήσουν για τα παιδιά τους. Είναι σημαντικό να κοιτάξουμε μπροστά, να εστιάσουμε στα θετικά και να δουλέψουμε όλοι μαζί μεθοδικά τις δυσκολίες. Χρειάζεται να αποδεχτούμε τα παιδιά μας και να τα καμαρώνουμε για κάθε τους βήμα. Μόνο μέσα από την αποδοχή και τη στήριξη θα αποκτήσουν αυτοπεποίθηση και θα μπορέσουν να διαχειρίζονται τις δυσκολίες της ζωής» (Τζούλια Χατζηκωστάκη).

Πηγή:

Harris, R. (2009). ACT made simple: An easy-to-read primer on acceptance and commitment therapy. Oakland, CA: New Harbinger Publications.

Από τη ψυχολόγο - ψυχοθεραπεύτρια Ιωάννα Γρηγοράκη, Msc