Μετρώντας 11 εκατομμύρια λιόφυτα και παράγοντας γύρω στους 15.000 τόνους ελαιόλαδο τον χρόνο, η Λέσβος είναι η πέμπτη βασικότερη ελαιοκομική περιοχή της Ελλάδας. Πολλά από αυτά τα δέντρα βρίσκονται σε δυσπρόσιτες πλαγιές με έντονα επικλινή εδάφη και δοκιμάζονται επικίνδυνα από τις αντιξοότητες της κλιματικής αλλαγής και την έλλειψη εργατικού δυναμικού. Υπάρχουν όμως και οι «ήρωες» που επιμένουν και παράγουν εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο, πλαισιωμένοι από τον πολιτιστικό πλούτο που αντιπροσωπεύει η ελιά για τη Λέσβο.

Τρία μουσεία αναφοράς

Η ιστορία της ελαιοπαραγωγής στο νησί ξεκινά πολλούς αιώνες πίσω, με σημείο αναφοράς τον 20ό αιώνα, οπότε και λειτουργούσαν στην επικράτειά του 113 ελαιοτριβεία. Δύο από αυτά εξακολουθούν σήμερα να δίνουν στους επισκέπτες την ευκαιρία να βιώσουν την ατμόσφαιρα εκείνης της εποχής. Το πρώτο είναι το Μουσείο Βρανά, που βρίσκεται στο χωριό Παππάδος και ανήκε στην οικογένεια της μητέρας του Οδυσσέα Ελύτη.

Η ευρύτερη περιοχή του κόλπου της Γέρας είναι ένας πελώριος ελαιώνας, στον οποίο τα χωριά ξεφυτρώνουν ανάμεσα από τα δέντρα και το μεγαλοπρεπές αυτό ελαιοτριβείο βρίσκεται σε κεντρικό σημείο του οικισμού.

Ο Νίκος Σηφουνάκης, πρόεδρος της πολιτιστικής εταιρείας «Αρχιπέλαγος», η οποία και διαχειρίζεται το μουσείο, μας αποκαλύπτει έναν από τους βασικούς λόγους για τους οποίους η Λέσβος είχε για δεκαετίες ηγετική θέση στην παραγωγή ελαιολάδου. Η γειτνίασή της με τη Σμύρνη και η πρόσβαση σε εξοπλισμό ευρωπαϊκών προδιαγραφών έδωσαν στο νησί το προβάδισμα στον εκβιομηχανισμό της διαδικασίας.

Στο πέτρινο μηχανοστάσιο του Μουσείου Βρανά, θαυμάζουμε μια πελώρια, καλογυαλισμένη πετρελαιομηχανή οι ιμάντες της οποίες κινούνται ακόμα, ζωντανεύοντας τον χώρο. Εκτός από την τεχνολογία, βέβαια, ισχυρό στοιχείο της σημερινής ταυτότητας του μουσείου είναι και η τέχνη, με έναν χώρο αφιερωμένο στον Ελύτη και μια συλλογή από έργα διακεκριμένων εικαστικών που εμπνεύστηκαν από την ελιά.  

Στην ελαιοκαλλιέργεια συμμετέχει η πλειονότητα των κατοίκων του νησιού. Ο μελετητής και γεωργο-οικονομολόγος Γιάννης Φλωρίδης αναφέρει τον εντυπωσιακό αριθμό των 14.800 παραγωγών, επαγγελματιών και μη. Τη διαχρονική σημασία του ελαιολάδου για τις τοπικές κοινότητες την αντιλαμβάνεται κανείς όταν επισκέπτεται το Μουσείο Βιομηχανικής Ελαιουργίας Λέσβου στην Αγία Παρασκευή, το οποίο και αποτελεί μέλος του δικτύου μουσείων του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς.

Εξωτερική και εσωτερική όψη του Μουσείου Βιομηχανικής Ελαιουργίας Λέσβου στην Αγία Παρασκευή, μέλους του δικτύου του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς.
Το συγκεκριμένο ελαιουργείο ήταν κοινοτικό και χτίστηκε το 1911, με 3.000 μεροκάματα εθελοντικής εργασίας και με την ενίσχυση αποδήμων του χωριού. Μάλιστα, μέρος των κερδών από τη λειτουργία του διατέθηκαν για την ανέγερση του εντυπωσιακού σχολείου της Αγίας Παρασκευής. Η Μαντώ Παπαδοπούλου, υπεύθυνη του μουσείου, μας ξεναγεί στον χώρο και μας εξηγεί ότι τα μηχανήματα, τα οποία και λειτουργούν ακόμη, διασώθηκαν από τους κατοίκους του χωριού. Όταν φτάνουμε στο μηχανοστάσιο, η Μαντώ σηκώνει μια μεταλλική λαβή και ακούγεται ο εκκωφαντικός ήχος της μπουρούς. Κι αυτό είναι κάτι που γίνεται κάθε μέρα στις 12 το μεσημέρι – είναι η ώρα που κάποτε γινόταν στον αγρό το διάλειμμα για κολατσιό. Ακόμα και σήμερα, ειδικά κατά την περίοδο του λιομαζώματος, οι εργάτες της γης περιμένουν να ακούσουν τον γνώριμο αυτόν ήχο για να κάνουν μια μικρή ανάπαυλα. Περπατάμε στα δρομάκια πίσω από την κεντρική σάλα και ανάμεσα σε δεκάδες μπατές, δηλαδή στα μικρά κτίρια όπου αποθήκευαν οι παραγωγοί τον καρπό της ελιάς μέχρι να έρθει η σειρά τους να τον αλέσουν. Την εικόνα του βιομηχανικού τοπίου της Λέσβου των αρχών του 20ού αιώνα συμπληρώνει το Μουσείο Σαπωνοποιίας στο Πλωμάρι. Εκτός από τα μηχανήματα και τα αντικείμενα σχετικά με το σαπούνι, το σημαντικότερο ενδεχομένως «κεφάλαιο» του μουσείου είναι ο Γιώργος Αράμβογλου, ο οποίος είχε εργαστεί στη σαπωνοποιία όσο αυτή λειτουργούσε και πραγματοποιεί πλέον τι ξεναγήσεις.

Στην ελαιοκαλλιέργεια συμμετέχει η πλειονότητα των κατοίκων του νησιού. Το 20% του λεσβιακού ελαιολάδου τυποποιείται και εξάγεται κυρίως σε χώρες της Βόρειας Ευρώπης, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του πωλείται χωρίς ετικέτα στην Ιταλία και στην Ισπανία. 

Το σαπούνι μπορεί να έπαψε να αποτελεί προϊόν που εξάγει η Μυτιλήνη σε Ανατολή και Δύση, αλλά δεν ισχύει το ίδιο για το ελαιόλαδο. Σύμφωνα με τον Γιάννη Φλωρίδη, το 20% του λεσβιακού ελαιολάδου τυποποιείται και εξάγεται κυρίως σε χώρες της Βόρειας Ευρώπης, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του πωλείται χωρίς ετικέτα στην Ιταλία και στην Ισπανία. Εκτός από τα 40 σύγχρονα ελαιοτριβεία που λειτουργούν σήμερα στο νησί, ενδιαφέρον παρουσιάζει και το τελευταίο ενεργό παραδοσιακό πυρηνελαιουργείο με υψικάμινο στον κόλπο της Γέρας, το οποίο και παράγει πυρηνέλαιο και πέλετ από πυρήνα ελιάς. Ο διευθυντής του, Γιάννης Βασιλέλλης, εκφράζει τους προβληματισμούς του για το γεγονός ότι η ποσότητα του παραγόμενου ελαιολάδου είναι μειωμένη κατά 50% τα τελευταία τέσσερα χρόνια. Αντλεί όμως σχετική αισιοδοξία από το ότι η ελιά δείχνει να προσαρμόζεται στις ολοένα και πιο απαιτητικές κλιματικές συνθήκες. Παρατηρεί ότι η ανθοφορία ξεκίνησε φέτος νωρίτερα και ο καρπός έχει ήδη δέσει, δημιουργώντας τις συνθήκες για μια καλή χρονιά – για ένα μαξούλι, όπως το λένε οι ντόπιοι.

Μια αλλιώτικη βόλτα στα Λαδάδικα
H Ειρήνη Νεραντζή, μέλος της ΚοινΣΕπ «Παρέα στη Λέσβο», μας ταξιδεύει πίσω στις εποχές που το νησί είχε μαξούλι κάθε δύο χρόνια, δημιουργώντας σημαντικό πλούτο για τους κατοίκους του. Η διαδρομή που έχουν χαράξει οι ξεναγοί-μέλη της «Παρέας» στα Λαδάδικα της Μυτιλήνης αναδεικνύει λεπτομέρειες που μαρτυρούν πώς ήταν η πόλη κατά τη χρυσή εποχή της ελαιοπαραγωγής. Η Ειρήνη ζωντανεύει με τον λόγο της ένα αλλοτινό σκηνικό στο λιμάνι: Γύρω από το κτίριο του τελωνείου φανταζόμαστε χαμάληδες να μεταφέρουν αμέτρητα βαρέλια γεμάτα ελαιόλαδο και στη συνέχεια να τα φορτώνουν στα καράβια κατά μήκος της παραλίας. Περπατώντας στα στενά, παρατηρούμε ότι οι τοίχοι πολλών κτιρίων ήταν στρογγυλεμένοι στις γωνίες, ώστε να μη σκαλώνουν σε αυτές τα βαρέλια του λαδιού που εξείχαν από το κάρο. Η ότι το βιβλιοχαρτοπωλείο της οδού Αθανασίου Μητρέλια, που δημιουργήθηκε για να εξυπηρετήσει τις ανάγκες του λαδεμπορίου σε χαρτική ύλη, εξακολουθεί να λειτουργεί ακόμη.

Ο κ. Στράτος Κότερος είναι ο τελευταίος λαδομεσίτης της Λέσβου
Η τοπική οικονομία στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν τόσο ισχυρή, που οι ελαιοπαραγωγοί έχτιζαν εντυπωσιακά δυτικότροπα αρχοντικά, ενώ στο νησί ιδρύθηκε και η πρώτη αντιπροσωπεία της Ford στην Ελλάδα, κατόπιν γνωριμίας ντόπιου ελαιοπαραγωγού με τον ίδιο τον Χένρι Φορντ στη Φλόριντα. Η πιο σημαντική έκπληξη που μας επιφυλάσσει, ωστόσο, η Ειρήνη είναι η γνωριμία με τον τελευταίο λαδομεσίτη της Λέσβου. Διασχίζουμε ένα στενό σοκάκι και συναντάμε τον κ. Στράτο Κότερο, ηλικίας 93 ετών, καθισμένο πίσω από το γραφείο του. Σε έναν χώρο γεμάτο κειμήλια, κρατάει ακόμη μπουκαλάκια με δείγματα από ελαιόλαδο που του έφερναν να οξυμετρήσει οι παραγωγοί, αλλά κυρίως την καλή συνήθειά του να πίνει ένα φλιτζανάκι κάθε πρωί. Μιλάμε μαζί του για τις εποχές που η Μυτιλήνη διέθετε πολυπληθές σωματείο ελαιομεσιτών και οι αποθήκες του κ. Στράτου ήταν γεμάτες με βαρέλια λαδιού.

Βραβευμένα προϊόντα, φρέσκες ιδέες
Μπορεί να έχει χαθεί μέρος της αίγλης εκείνης της εποχής, αλλά τα πράγματα έχουν εξελιχθεί σημαντικά όσον αφορά την ποιότητα του ελαιολάδου της Λέσβου. Σύγχρονοι ελαιουργοί έχουν βελτιώσει τις διαδικασίες παραγωγής, με αποτέλεσμα το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδό τους να διακρίνεται σε διεθνείς διαγωνισμούς. Ανάμεσά τους και η οικογένεια Πρωτούλη, η οποία διαθέτει τρία ελαιουργεία. Επισκεφτήκαμε αυτό του Τρύγονα, όπου τα σύγχρονα μηχανήματα έχουν τοποθετηθεί δίπλα στα παραδοσιακά, μέσα σε ένα όμορφο, πετρόχτιστο ελαιοτριβείο.

Ο Γιάννης Πρωτούλης μάς δίνει να δοκιμάσουμε ελαιόλαδο της Κολοβής ποικιλίας στο οικογενειακό ελαιουργείο στον Τρύγονα.
Η περιοχή του Πλωμαρίου παράγει κυρίως ελαιόλαδο Κολοβής ποικιλίας, ενώ βορειότερα συναντάμε και αρκετές ρίζες Αδραμυτιανής, με προέλευση από τα μικρασιατικά παράλια. Η οικογένεια Πρωτούλη συνεργάζεται με περίπου χίλιους παραγωγούς και παράγει μονοποικιλιακά ελαιόλαδα και blends με συνδυασμό των δύο ποικιλιών. Στο επισκέψιμο ελαιουργείο του Τρύγονα γίνονται και γευσιγνωσίες ελαιολάδου, ενώ, αν βρεθεί κανείς εδώ στην εποχή του λιομαζέματος, δεν αποκλείεται να βιώσει και την παράδοση της καπιράδας.

Οι παραγωγοί συνηθίζουν ακόμη να ψήνουν φέτες ψωμιού για να δοκιμάσουν επάνω τους το πρώτο ελαιόλαδο της χρονιάς και να αξιολογήσουν την ποιότητά του. Ως προς την αξιοποίηση του λεσβιακού ελαιολάδου στη σύγχρονη γαστρονομία, μας δίνει δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα ο σεφ Στράτος Ιωσηφέλλης, ο οποίος ταιριάζει το ελαιόλαδο της Κολοβής με αγιορείτικη μελιτζανοσαλάτα και τουρσί χταπόδι και της Αδραμυτιανής με χούμους από ρεβύθια Λισβορίου και παστή σαρδέλα Καλλονής.

Μπορεί να έχει χαθεί μέρος της αίγλης εκείνης της εποχής, αλλά τα πράγματα έχουν εξελιχθεί σημαντικά όσον αφορά την ποιότητα του ελαιολάδου της Λέσβου. Σύγχρονοι ελαιουργοί έχουν βελτιώσει τις διαδικασίες παραγωγής, με αποτέλεσμα το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδό τους να διακρίνεται σε διεθνείς διαγωνισμούς. 

Ο ιδρυτής του Sigri Olive Mill, Αντώνης Τιρπιντήρης, άλλαξε κυριολεκτικά την όψη της δυτικής πλευράς του νησιού, φυτεύοντας δεκάδες χιλιάδες λιόφυτα γύρω από το Σίγρι.
Η πιο ρηξικέλευθη επένδυση, η οποία άλλαξε κυριολεκτικά την όψη της δυτικής Λέσβου, είναι αυτή που έκανε ο ιδρυτής του Sigri Olive Mill, Αντώνης Τιρπιντήρης. Με καταγωγή από το Σίγρι, ξεκίνησε πριν από είκοσι χρόνια να φυτεύει λιόφυτα αλλά και πολλά ακόμα δέντρα στις ερημοποιημένες πλαγιές της «Άγριας Δύσης» του νησιού. Το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί ένα νέο οικοσύστημα, το οποίο απαρτίζεται από 50.000 ρίζες ελιάς δώδεκα διαφορετικών ποικιλιών και 40.000 ακόμα δέντρα. Οι ελιές ποτίζονται με νερό από γεώτρηση, ενώ για τη φυσική τους λίπανση αξιοποιείται ένας συνδυασμός από φύκια Ποσειδωνίας που ξεβράζει η θάλασσα στην ακτή και κομπόστ. Η οικογένεια Τιρπιντήρη πιστεύει στην παραγωγή ελαιολάδου υψηλής ποιότητας και στη συνεχή επιμόρφωση των καλλιεργητών του νησιού, γι’ αυτό και διοργανώνει ένα ετήσιο διεθνές συνέδριο για το ελαιόλαδο και τη συμβολή του στην υγεία. 

Έναν καλλιτεχνικό επίλογο στους δρόμους της ελιάς που εξερευνήσαμε στη Λέσβο βρήκαμε στο ορεινό χωριό του Ασώματου, όπου έχει το εργαστήριό του ο ξυλογλύπτης Γιώργος Συκομιτέλλης. Φιλοτεχνεί διακοσμητικά και χρηστικά αντικείμενα από ξύλο ελιάς, ακολουθώντας τις φόρμες που υποδεικνύουν οι γραμμές και οι ρόζοι κάθε κομματιού. Από τα έργα του δεν λείπει το χιούμορ – ενίοτε σκωπτικό. Στις τέσσερις πλευρές μιας μεγάλης κασέλας έχει σκαλίσει μαζώχτρες και ραβδιστές ελιάς, που ανταλλάσσουν πειράγματα όσο συμμετέχουν στο λιομάζωμα. Κάποιες μορφές φορούν τοπικές ενδυμασίες και άλλες κρατάνε κινητό τηλέφωνο στο χέρι, υποδηλώνοντας πόσο διαχρονική είναι αυτή η παράδοση. Και η ελπίδα όλων είναι πως οι δυσκολίες των τελευταίων χρόνων δεν θα οξυνθούν και ότι η ελιά θα συνεχίσει να αποτελεί κεντρικό στοιχείο της ταυτότητας του νησιού.

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο 8ο τεύχος της έκδοσης «Οι Τόποι μας-Λέσβος», Ιούλιος 2024.