Χθες έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 96 ετών, ο Γιούργκεν Χάμπερμας (1929-2026). Δεν ήταν μόνο ένας σημαντικός φιλόσοφος, ήταν κι ένας διανοούμενος που σύνδεσε τη Φιλοσοφία με την Παιδαγωγική. Μαζί με τον Μαξ Χορκχάιμερ (1895-1973) και τον Τέοντορ Αντόρνο (1903-1970), υπήρξαν οι σημαντικότεροι εκπρόσωποι της Διαλεκτικής Σχολής της Φρανκφούρτης, η οποία στόχευε στην κριτική ανάπτυξη της Μαρξιστικής Φιλοσοφίας και στην πρόταξη της κοινωνικής επιστήμης για καθολική μεταβολή της κοινωνίας. Στην εκπαίδευση, η Σχολή της Φρανκφούρτης εκφράστηκε με μια από τις πιο σημαντικές κατευθύνσεις της Παιδαγωγικής, την Κριτική Παιδαγωγική ή Παιδαγωγική της Χειραφέτησης.
Οι φιλοσοφικές θέσεις του Χάμπερμας, αυτές καθ’ αυτές, περιέχουν μια γενική θεωρία περί αγωγής η οποία στηρίζεται φιλοσοφικά και παιδαγωγικά στην ιστορία του είδους άνθρωπος.

Κύριοι άξονες είναι οι εξής:
• Η αγωγή έχει ταξικό χαρακτήρα.
• Σκοπός της αγωγής είναι η χειραφέτηση, δηλαδή η απελευθέρωση του ατόμου από περιττές σχέσεις εξάρτησης και εξουσίας.
• Η Κριτική Παιδαγωγική είναι ταυτόχρονα και κριτική της κοινωνίας. Η εκπαιδευτική διαδικασία πρέπει να διαμορφώνει συνθήκες που να προάγουν τις αξίες της δημοκρατίας, του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων, της ειρήνης και της ελευθερίας.
• Με την εκπαίδευση επιδιώκεται η ολόπλευρη ανάπτυξη της προσωπικότητας του μαθητή και η επιτυχής κοινωνική ένταξή του, αφενός μέσα από τη συγκρότηση και αποδοχή κοινών αξιών και αφετέρου µε την ανάπτυξη νοητικών, συναισθηματικών και ψυχοκινητικών ικανοτήτων και δεξιοτήτων.

Ωστόσο, το ερώτημα για το ποια είναι η πραγματικότητα του σημερινού σχολείου: δάσκαλος, μαθητής, βιώματα, διδασκαλία, για την Κριτική Παιδαγωγική, παραμένει καίριο και θα ‘λεγα αναπάντητο. Κι αυτό οφείλεται στο εξής γεγονός: το σημερινό χρησιμοθηρικό σχολείο, όπου έχουμε μετατρέψει τους μαθητές μας σε υπολογιστές που φορτώνουμε δεδομένα, σχολείο που προσφέρει μόνο ύλη και καθόλου δεν υπολογίζει το ανθρώπινο πρόσωπο, αδυνατεί να αντιληφθεί ότι ο δάσκαλος δεν μπορεί να είναι υπάλληλος μιας διοικητικής ιεραρχίας, αλλά αμφισβητίας του κοινωνικού συστήματος και μέτοχος κριτικής της κοινωνίας που βρίσκεται σε συνεχή διαδικασία μετασχηματισμού της προς το καλύτερο.

Για την Κριτική Παιδαγωγική σκοπός του σχολείου και της αγωγής είναι η χειραφέτηση του ατόμου, πράγμα που σημαίνει η ικανότητά του για αυτοπραγμάτωση και συμμετοχής του στη διαμόρφωση και τη συνδιαχείριση της κοινωνίας. Φιλοσοφικές και παιδαγωγικές θέσεις που, προφανώς, στο σημερινό σχολείο είναι άγνωστες. Τι κρίμα!

Υ.Γ. Για το θεολογικό κόσμο, το βιβλίο του Γιούργκεν Χάμπερμας με τον πάπα Βενέδικτο ΙΣΤ', Η διαλεκτική της Εκκοσμίκευσης, με μετάφραση του Ηλία Τσιριγκάκη, στις εκδόσεις Εστία: Αθήνα 2010, δείχνει πόσο σημαντική είναι η διαλεκτική Φιλοσοφίας και Θεολογίας. Το παρακάτω απόσπασμα, εύστοχο: «[Σ]τη συλλογική ζωή των θρησκευτικών κοινοτήτων, στο βαθμό που αποφεύγουν τον δογματισμό και τον εξαναγκασμό της συνείδησης, μπορεί να διατηρείται ανέπαφο κάτι που έχει χαθεί οριστικά από άλλους χώρους και δεν είναι δυνατόν να ανασυσταθεί μόνο με τη βοήθεια της επαγγελματικής γνώσης των ειδημόνων∙ εννοώ τις ποικίλες εκφραστικές δυνατότητες και την ευαισθησία απέναντι στην πεπλανημένη ζωή, στις παθολογίες της κοινωνίας, στην αποτυχία των εξατομικευμένων μοντέλων ζωής και στην εκφυλιστική παραμόρφωση των συνθηκών ζωής. Η ασυμμετρία των αξιώσεων της επιστήμης επιτρέπει στη φιλοσοφία να είναι έτοιμη να μάθει από τη θρησκεία, και μάλιστα για λόγους όχι λειτουργικούς αλλά περιεχομένου».