Η εμφάνιση κρουσμάτων αφθώδους πυρετού στη Λέσβο, στα μέσα Μαρτίου 2026, πέρα από την καταστροφή της παραγωγής και τα σημαντικά οικονομικά προβλήματα που δημιουργεί στους κτηνοτρόφους και τις μονάδες μεταποίησης γάλακτος του νησιού, δημιουργεί περιβαλλοντικές πιέσεις, λόγω των ζώων που θα πρέπει να θανατωθούν και του γάλακτος που θα πρέπει να απορριφθεί τις περιόδους που τα τυροκομεία δεν το δέχονται.

Καθώς οι κτηνοτροφικές μονάδες είναι διάσπαρτες στο νησί, ο αριθμός των ζώων είναι μεγάλος και οι ποσότητες του γάλακτος που παράγονται καθημερινά πολύ υψηλές, η περιβαλλοντική διαχείριση απαιτεί καλό συντονισμό και διαφάνεια. Η κατάσταση γίνεται δυσκολότερη, λαμβάνοντας υπόψη ότι δεν έχει υπάρξει παρόμοιο προηγούμενο στην Ελλάδα, ειδικά σε ότι αφορά τη διαχείριση του γάλακτος. Σε αυτές τις περιπτώσεις συνηθίζεται να αναπτύσσονται σενάρια διαχείρισης των αποβλήτων έγκαιρα, πριν φτάσει ο κόμπος στο χτένι, και να ζητείται και η συνδρομή επιστημονικών φορέων.

Στην προκείμενη περίπτωση, οι κρατικές υπηρεσίες φάνηκε αρχικά να υποτιμούν την περιβαλλοντική διάσταση του προβλήματος και, γι’ αυτό, μέχρι τα μέσα Απριλίου δεν είχαν προβεί σε ενέργειες σχετικά με την επιλογή των θέσεων απόρριψης του γάλακτος. Παράλληλα, η ταφή των ζώων φαίνεται να γίνεται κυρίως με στόχο τον περιορισμό της εξάπλωσής της νόσου και όχι την αποτροπή πιθανής περιβαλλοντικής υποβάθμισης. Μέχρι σήμερα δεν έχει ζητηθεί η συνδρομή του Τμήματος Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου, το οποίο είναι εγκατεστημένο στο νησί από το 1986 και διαθέτει εμπειρία τόσο σε θέματα διαχείρισης αποβλήτων όσο και πρόληψης και αξιολόγησης της ρύπανσης. Αυτό, μεταξύ των άλλων, έχει ως αποτέλεσμα έως και σήμερα να μην γνωρίζει το Τμήμα τα σημεία που έχουν γίνει ταφές θανατωμένων ζώων, τον αριθμό των ζώων που έχουν ταφεί καθώς και τις ποσότητες γάλακτος που έχουν απορριφθεί. 

Επί της αρχής, η ταφή των ζώων σε χώρους εντός των εκμεταλλεύσεων, καθώς και η δρομολογούμενη αποτέφρωσή τους σε εγκατάσταση που διαθέτει τοπικό σφαγείο, αποτελούν λύσεις λογικές και σύννομες. Κρίσιμο σημείο είναι η σωστή εφαρμογή των παραπάνω πρακτικών, ώστε, αφενός, η ταφή των ζώων να γίνεται σε κατάλληλα σημεία και με την εφαρμογή πρακτικών που διασφαλίζουν την προστασία των υπόγειων και επιφανειακών νερών, και, αφετέρου, η μεταφορά των νεκρών ζώων προς αποτέφρωση να πραγματοποιείται οργανωμένα και με την τήρηση των υγειονομικών πρωτοκόλλων.

Η διάθεση του γάλακτος -τις περιόδους που τα τυροκομεία είναι κλειστά- σε ανοικτή δεξαμενή που θα βρίσκεται μακριά από κατοικημένους οικισμούς και γεωτρήσεις είναι επίσης μία λογική λύση. Ο χώρος που επιλέχθηκε από την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου φαίνεται κατάλληλος καθώς και πριν από μία εικοσαετία είχε συζητηθεί ως πιθανό σημείο για την κατασκευή του ΧΥΤΑ Λέσβου. Όπως και στην περίπτωση της ταφής των ζώων, η επιτυχία του εγχειρήματος θα αξιολογηθεί στην πορεία. Σημεία που χρήζουν προσοχής είναι η πλήρης περίφραξη και η φύλαξη του χώρου, ώστε να μην μπορούν να πλησιάζουν ζώα και άνθρωποι το απορριφθέν γάλα, καθώς και η εφαρμογή ενός πρωτοκόλλου παρακολούθησης που θα εξασφαλίζει ότι το σύνολο του γάλακτος που πρέπει να καταλήγει εκεί δεν απορρίπτεται σε ρέματα του νησιού, αλλά όντως μεταφέρεται με το βυτιοφόρο που έχει μισθώσει η Περιφέρεια.

Καθώς φαίνεται ότι έχουμε δρόμο μπροστά μας, οι υπηρεσίες θα πρέπει να βρίσκονται σε διαρκή εγρήγορση. Οι κρατικές αρχές δεν θα πρέπει να ξεχνούν πως η ενημέρωση των κατοίκων για τις αποφάσεις που λαμβάνονται θα πρέπει να είναι συνεχής και πλήρης. Αν, πάλι, θελήσουν κάποια στιγμή επιστημονική συνδρομή, το Πανεπιστήμιο είναι δίπλα τους, με ανιδιοτέλεια και βάζοντας ως πρώτη προτεραιότητα την προστασία της ανθρώπινης υγείας και του περιβάλλοντος.

*Ο Νάσος Στασινάκης είναι Καθηγητής Περιβαλλοντικής Μηχανικής στο Τμήμα Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου