Ένας δρόμος μέσα από τον αρχαίο ελαιώνα πάνω από το Κάτω Τρίτος στα χωριά του Ευεργέτουλα σε οδηγεί μετά από πεζοπορία 20 περίπου λεπτών σε ένα μοναδικό βυζαντινό μνημείο. Από τα ελάχιστα εκείνης της εποχής στη Λέσβο.

Στο καθολικό της Μονής Ταξιαρχών στην κορυφή του λόφου με μια εξαιρετική θέα προς τον κόλπο της Γέρας.

Για τη μονή, λένε οι ειδικοί περί τούτων, δεν έχουν διασωθεί γραπτές μαρτυρίες. Ο μικρός μονόχωρος ναός ανήκει στο τύπο του συνεπτυγμένου σταυροειδή με τρούλο και η ανέγερση του τοποθετείται στους ύστερους βυζαντινούς χρόνους. Για την τοιχοδομία του έχουν χρησιμοποιηθεί ντόπιες ακατέργαστες πέτρες.

Τοιχογραφία με τη μορφή του Ταξιάρχη

Ανοίξτε την ξύλινη πόρτα και μπείτε μέσα. Έκπληκτοι θα βρεθείτε σε όμορφες (πλην εγκαταλειμμένες και δαύτες) τοιχογραφίες. Δύο στρώματα τοιχογραφικού διακόσμου, οι περισσότερες από τα τέλη του 17ου αιώνα. Κάτω από αυτές διακρίνονται τοιχογραφίες του 15ου αιώνα από το παλιό γυναικείο σύμφωνα με την παράδοση μοναστήρι που διαλύθηκε πριν το 1600!

Δύο τμήματα του ξυλόγλυπτου τέμπλου του ναού μπορεί να δει κανείς σήμερα στο (άγνωστο στους πολλούς αλλά τόσο σημαντικό) Εκκλησιαστικό Μουσείο της Μυτιλήνης, απέναντι από τη δυτική είσοδο του Αγίου Θεράποντα της Μυτιλήνης στο ισόγειο του εγκαταλειμμένου στην τύχη του από πλευράς συντήρησης κτήριο των Φιλανθρωπικών καταστημάτων Μυτιλήνης. Τα τμήματα αυτά του ξυλόγλυπτου τέμπλου στο Ταξιάρχη είναι το ένα, τμήμα επιστυλίου τέμπλου στο οποίο εικονίζεται η Μεγάλη Δέηση, έργο του τέλους του 16ου αιώνα. Το δεύτερο είναι ένα βημόθυρο, το οποίο χρονολογείται στον 18ο αιώνα.

Ερείπια από τις παλιές εγκαταστάσεις του βυζαντινού Μοναστηριού 

Μέρες γιορτινές, μέρες της Σύναξης των Ταξιαρχών, των Αρχαγγέλων της Λέσβου, πάτε μια βόλτα στο ρημαγμένο, μοναχικό Ταξιάρχη του Κάτω Τρίτος. Αφήστε το αυτοκίνητο στο χωριό και περπατήστε ως εκεί.

Μετά την εκκλησιά περιδιαβείτε στα γύρω ερείπια. Λιθοριπές αρχαίες κάτι σαν σκουριά σε ετούτο τον τόπο που μαρτυρά το τι πέρασε.