Τι ώρα να’ ναι; Στρέφεις το κεφάλι κατά το κουτσουρεμένο καμπαναριό στην εκκλησιά που ‘γινε τζαμί… Αυγουστιάτικια ζέστα στο Αϊβαλί…. Είναι ώρα για «τ’ Αι Γιαννιού του παναγύρ’». Στη γιορτή της εκκλησιάς της γειτονιάς των ανθρώπων της αγοράς.

Στη μοναδική Αιβαλιώτικη εκκλησιά με καμπαναριό που χε ρολόι… Αυτό το ρολόι έσωσε το καμπαναριό, σαν η εκκλησιά «τούρκεψε» μετά το 1922. Κουτσουρεύτηκε βέβαια για να μην είναι πιο αψηλό από το μιναρέ που χτίστηκε δίπλα, αλλά κάτι απέμεινε. «Σαατλί τζαμί» βαφτίστηκε χάρη σε ετούτο το ρολόι το τζαμί. Που πάει να πει «το τζαμί με το ρολόϊ».

Ο Αι Γιάννης «στο τσαρσί» είναι η δεύτερη πιο παλιά Αιβαλιώτικη εκκλησιά μετά τον Ταξιάρχη. Ήταν πάντα η εκκλησιά της Αγοράς, ο Αι Γιάννης της αγοράς. Και το παζάρι που στηνόταν κάθε Κυριακή μόλις σχολούσε η εκκλησιά, εκεί μπροστά στηνόταν για τούτο κι ήταν «τ΄ Αι Γιαννιού του παζάρι».

Ο Αι Γιάννης δεσπόζει στο κέντρο της Αιβαλιώτικιας αγοράς

Ο Δημητρός Ψαρρός λέει πως το αρχικό κτίσμα ήταν των αρχών του 17^ου αιώνα. «Πρέπει να ήταν κάποιο ταπεινό μονόχωρο παρεκκλήσι. Βρισκόταν λίγο πιο πέρα από τα χαμηλότερα σπίτια του τότε οικισμού στην πλαγιά του λόφου με τις αγριοκυδωνιές, στον επίπεδο χώρο που αργότερα έγινε το κέντρο της πολιτείας. Ο χώρος αυτός εκτεινόταν ανοιχτός μέχρι την παραλία, που βρισκόταν τότε κάπου εκατό μέτρα ανατολικότερα από τη σημερινή, η οποία δημιουργήθηκε από προσχώσεις των χειμάρρων και από μπαζώματα μετά την καταστροφή του 1821. Εδώ βρισκόταν η σκάλα για τα πλεούμενα των θαλασσινών, κι από δω άρχιζε ο δρόμος των λαθρεμπόρων για το εσωτερικό της Ανατολής, που ακολουθούσε την κοίτη του ‘ποταμού’». Ετούτη το λοιπόν η μεγάλη αλάνα χρησιμοποιούτανε πάντα για τα αλισβερίσια των Αιβαλιωτών. Κάπως έτσι φτιαχτήκαν εδώ και τα μαγαζιά τους. Κάποιοι φτιάξαν και τα σπίτια τους. Ή κατοίκησαν στο πάνω πάτωμα των ισόγειων που ‘τανε μαγαζιά. Να ναι κοντά μην τύχει τίποτα… Τι να τύχαινε;

Πάντα όμως τα σπίτια ήταν λιγότερα από τα μαγαζιά. Για ετούτο κι η ενορία ήταν μικρή κι έβγαζε λιγότερους αντιπροσώπους στη δημογεροντία. Λίγους αναλογικά με τους παράδες που γεννούσαν οι κάτοικοι της.

Η ενορία του Αγίου Ιωάννη αν και δεύτερη παλιότερη εκκλησιά της πόλης μετά τον Ταξιάρχη, δημιουργήθηκε κάπου στα μέσα του 17^ου αιώνα, λίγο μετά την ενορία του Αγίου Δημητρίου, η οποία αναφέρεται ως δεύτερη σε αρχαιότητα.

Γύρω στα 1750 χάρη στους παράδες που μαζευτήκαν στη γειτονιά  η παλιά εκκλησιά γκρεμίστηκε και ξαναχτίστηκε σε ρυθμό λεσβιακής βασιλικής, σαν την εκκλησιά των Ταξιαρχών που ‘ναι του 1753.

Ετούτος ο ναός κάηκε στο «τζουλούσι» του 1821, μα επισκευάστηκε σαν επέστρεψαν οι Αιβαλιώτες 10 χρόνια κοντά μετά. Στην εκκλησιά, στις πολιτικές έριδες της δεκαετίας του 1850 είχε την έδρα της και μαζευόταν η «φατρία των Σαλταίων», η «πάνω φατρία» ή «φατρία των πλούσιων»  με επικεφαλής το Χατζημαλή Σαλτέλλη. Κι ήρθε ο σεισμός του 1867. Η εκκλησιά έπαθε μεγάλες ζημιές. Λεφτά όμως πια υπήρχαν και μάλιστα πολλά Έτσι ο Αι Γιάννης φτιάχτηκε σε νεοκλασικό ρυθμό, με βαριά διακόσμηση στο εσωτερικό του κι εικονογράφηση του μεγάλου αγιογράφου Αγραφιώτη.

Από την πέτρα από το γειτονικό νταμάρι στήθηκε και το γοτθικό καμπαναριό «Τ’ Ανδρόν(ι)κου του ρουλόγ’» το λέγαν δωρεά κάποιου άγνωστου Ανδρόνικου.

Φωτογραφία της δεκαετίες του 1930. Δεξιά σε πρώτο πλάνο ο Αι Γιώργης. Στο κέντρο μπροστά στη θάλασσα ο Αι Γιάννης της Αγοράς. Με το καμπαναριό πριν το κουτσουρέψουν. Αριστερά φαίνονται τα ερείπια της Μητροπολιτικής εκκλησιάς της Παναγίας.

Και στις 29 Αυγούστου, κάθε 29 Αυγούστου το καλοκαιρινό πανηγύρι. Αποβραδίς εσπερινός, λειτουργία το πρωί με κόλλυβα των εμπόρων και των σιναφιών της αγοράς και στην άκρη ένας δίσκος «τ’ Αγιού» του πολιούχου και προστάτη Αϊ Γιώργη του Χιοπολίτη που μαρτύρησε κάπου εδώ μπροστά στα μαγαζιά…

Και σαν σχολούσε η εκκλησιά στην αυλή μεγάλοι δίσκοι με καρπούζια για όλους. Μπερεκέτια Αιβαλιώτικα την εποχή της άνθησης της πολιτείας.

Και το βράδυ «φανάρια». Κλειστοί κύλινδροι ή σφαίρες που αφήνονταν στον ουρανό της Πολιτείας, να τον φωτίσουν. Και τρώγαν «ντοντουρμάδες» και καρπούζια ξανά που όπως και το πρωί δε τα κόβαν στο «κεφάλι» γιατί ήταν η μέρα της «αποτομής της τιμίας κεφαλής του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή». Και κάτω στους Αγγελή το γιαλό, στα «Ηνωμένα καφενεία» οι μερακλήδες πίναν και ρακιά.

Τι ψάχνει πάλι αλαφροΐσκιωτε θα ρωτήσει κανείς. Τίποτα δεν ψάχνω. Περπατώ στους δρόμους και τραγουδάω χαμηλόφωνα σκοπούς της Ανατολής.

Και του χρόνου…