Σαν περάσεις τα καφενεδέλια στο φαρδύ σοκάκι του Αϊβαλιού, ο δρόμος σε φέρνει σε μια μεγάλη «τουρκεμένη» εκκλησιά, τη Ζωοδόχο Πηγή της πολιτείας. που έγινε Χαϊρεντίν πασά τζαμί... Ήταν η μεγάλη εκκλησιά του κοντραμπατζίδικου νότιου μαχαλά, η εκκλησιά που συνδέεται η ύπαρξη της με τους μύθους της δημιουργίας του θαύματος του Αϊβαλιού και των προνομίων του που το κατέστησαν «μέρος αυτόνομο μέσα στην τουρκοκρατία» που λέει κι ο τραγουδοποιός...
Αλλά ας τα πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.
Η εκκλησιά της Ζωοδόχου Πηγής που σαν σήμερα θα γιόρταζε...

.

Το εσωτερικό του ναού. Κλασική Λεσβιακή βασιλική του 19ου αιώνα

Τον 18ο αιώνα και συγκεκριμένα το 1773 ο ιερέας του Αϊβαλιού γνωστός και ως Οικονόμος Ιωάννης Δημητρακέλλης (1735-1791) με καταγωγή των γονιών του κατ’ άλλους από το παλιό Πλωμάρι και κατ’ άλλους από τα Βασιλικά, πέτυχε λόγω των ιδιαίτερων σχέσεων του με την Υψηλή Πύλη να εκδοθεί σουλτανικό φιρμάνι με το οποίο παραχωρήθηκαν στην πόλη εξαιρετικά προνόμια αυτονομίας μέσα στην οθωμανική αυτοκρατορία. Η εκχώρηση των προνομίων σύμφωνα με τον «ιδρυτικό μύθο» του Αϊβαλιού αποδίδεται στις φιλίες του Οικονόμου με σημαντικές προσωπικότητες στην Κωνσταντινούπολη, όπως ο δραγουμάνος του Στόλου Νικόλαος Μαυρογένης και ο τραπεζίτης Πετράκης.

Γίνεται επίσης αναφορά σε ένα επεισόδιο που υποτίθεται πως συνέβη το 1770 κατά τα Ορλωφικά, μετά τη ναυμαχία του Τσεσμέ. Σύμφωνα με την παράδοση, μετά την καταστροφή του στόλου ανώτερος Οθωμανός αξιωματούχος κατέφυγε στην απέναντι στεριά. Εκεί τον βρήκε σε άσχημη κατάσταση ο Οικονόμος, ο οποίος τον φιλοξένησε στο κτήμα του παρά τις αντιρρήσεις της συζύγου του. Φεύγοντας ο πασάς τού υποσχέθηκε να ανταποδώσει τη φιλοξενία όταν θα το επέτρεπαν οι συνθήκες.

Επρόκειτο για τον αξιωματούχο του στόλου Χασάν πασά Τζεζάερλη Μαντάλογλου (γνωστό στη Μυτιλήνη για τη δημιουργία του δικτύου ύδρευσης καθώς και της καθιέρωσης του σημερινού κήπου ως ταρσανά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας). Όταν ο Οικονόμος πληροφορήθηκε την άνοδο του ναυαγού που είχε φιλοξενήσει στα ύπατα αξιώματα τον επισκέφθηκε στην Κωνσταντινούπολη ζητώντας την ενίσχυση της πολιτείας του κάτι που πέτυχε με το φιρμάνι που εκδόθηκε.

Ένα από τα κορινθιακά γύψινα κιονόκρανα στις εσωτερικές δυο κιονοστοιχίες του ναού

Ο Οικονόμος Ιωάννης Δημητρακέλλης κυριάρχησε στα κοινοτικά πράγματα του Αϊβαλιού επί περίπου δύο δεκαετίες. Ίδρυσε το ναό της Ζωοδόχου Πηγής, εκκλησιάς γνωστής και σαν Παναγία των Ορφανών στην κάτω συνοικία, καθώς και το σχολείο που λειτούργησε στο προαύλιο του ίδιου ναού. Σκοπός του η δημιουργία στην ουσία της μεγάλης κάτω συνοικία ως οικονομικό και πολιτικό αντίβαρο των παλιών αρχόντων της βόρειας συνοικίας του Αγίου Δημητρίου.

Η εκκλησία όπως και μεγάλο μέρος της κάτω (νότιας) συνοικίας καταστράφηκαν στο «τζουλούσι» του 1821. Μετά την επιστροφή των Αιβαλιωτών στην πόλη τους το 1830 περίπου, η κάτω Παναγιά επισκευάζεται όσο μπορούσε να επισκευασθεί και μάλιστα χρησιμοποιείται σαν Μητροπολιτικός ναός μέχρι την ανέγερση της νέας Μητρόπολης, την Μέσης Παναγιάς, του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Ακολουθεί η κατεδάφιση του παλιού ναού του Οικονόμου Ιωάννη Δημητρακέλλη και η ανέγερση της νέας εκκλησίας, μιας «κλασικής» Λεσβιακής βασιλικής με το Αιβαλιώτικο αρχιτεκτονικό «παιχνίδισμα» του υπερυψωμένου μεσαίου κλίτους.

Πότε έγινε αυτό; Η κατεδάφιση του έγινε το 1860, η ανέγερση του ολοκληρώνεται και ο ναός εγκαινιάζεται το 1863 την ημέρα του Ευαγγελισμού από τον Επίσκοπο Αργυρουπόλεως Σεραφείμ Ξενόπουλο τον επονομαζόμενο και Βυζάντιο, τον από το 1864 έως το θάνατο του το 1894 Μητροπολίτη Άρτης και Πρεβέζης.

Σήμερα ο ναός της Παναγίας των Ορφανών, η κάτω Παναγιά, η Ζωοδόχος Πηγή του Αϊβαλιού παραμένει όρθια, έχοντας μετατραπεί σε τζαμί, το Χαιρεντίν Πασά τζαμί. Στον περιβάλλοντα χώρο του όρθια παραμένουν ακόμα τα σχολικά κτήρια του νότιου σχολικού συγκροτήματος της Ρωμαίικης Πολιτείας.