Μια κίτρινη λάσπη η αιτία. Μια λάσπη δημιούργημα ενός νερού που αναβλύζει από παντού, νερού ζεστού, Άγιου νερού, θειούχο και ιαματικό λένε οι επιστήμονες πώς είναι…

Το προσέξαν ετούτο το φαινόμενο από τα πολύ παλιά χρόνια… Πολύ προτού στο νησί αριβάρουν οι σιδεράδες Έλληνες, στα χρόνια ακόμα εκείνου του λαμπερού πολιτισμού των ευτυχισμένων ανθρώπων οι κάτοικοι της πόλης παίζαν με τούτη τη ζεστή κίτρινη λάσπη… Τη λάσπη που τους λύτρωνε, τους έκανε να πονάν λιγότερο που τους θεράπευε. Την Αγιασμένη ένας Θεός ξέρει από ποια Θεά λάσπη τη θερμή ετούτη λάσπη, θερμή… Θερμή!

«Σταμάτα να ανασάνω, να ανασάνω…» οι σφυγμοί πολλοί, αμέτρητοι, το κούτελο στη μέση να σκίζεται από τον ιδρώτα, ζέστη, ατέλειωτη ζέστη στη Θερμή, μετράς ένα ένα τα μεγάλα ετούτα ισόδομα ντουβάρια που παλεύεις να τα ακουμπήσεις, να τα χαϊδέψεις, να νιώσεις τη δροσιά που αναβλύζει από τις πέτρες που στηθήκαν η μια απάνω στην άλλη, καστρένια ντουβάρια, γερά να σε στηρίζουν, να σε στήνουν ολόρθο σαν σε νιώσουν κομμάτι τους…
Ντουβάρια, το ένα γωνιά στο άλλο, ντουβάρια των πυργόσπιτων της Θερμής, ντουβάρια ζωντανά νεκρά, νεκρά ζωντανά, πυργόσπιτα πεθαμένων ζωντανών που αρνιόσαστε το «πρέπει…».
Δεν πρέπει να χαθείτε, το είπατε αιώνες τώρα στο κουρασάνι που έδεσε την τραχιά πέτρα και ζήσατε…
Ζήσαν κι οι άνθρωποι σας, έζησε κι ο σταυρός που άγιασε την κορφή της μικρής σας πόρτας, έζησε και το μικρό παραθύρι με τα σίδερα τα ριζωμένα στις τέσσερις άκρες, έζησε το κατώι, και τα πατώματα το πρώτο το δεύτερο όσα πατήσαν απάνω στο μεράκι του νοικοκύρη, στη μαστοριά του τεχνίτη, στο φόβο…
Στο φόβο ριζωμένη η τεχνική των πυργόσπιτων της ανατολικής Λέσβου, όσων σωθήκαν στην περιοχή που και σήμερα ακόμα χάρη σε δαύτα ονομάζεται Πύργοι Θερμής και φτάνουν ίσαμε πέρα στο χωριό Πάμφυλα, τρία τέσσερα χιλιόμετρα ελιώνα γιομάτα πυργόσπιτα. Η γειτονιά με τα απέναντι παράλια επέτρεπε σε πολλούς να δρασκελούν το φαρδύ ποτάμι αναμετάξυ στο νησί και στην Ασία και να κουρσεύουν.

Υπήρχε βιος κιόλας στη γειτονιά, βιος μπόλικο γέννημα της ελιάς, του σαπουνιού, «mercanto olivo, mercanto oro» και γιομίζαν χρυσά τα μπαούλα. Εκείνη την ώρα για να προστατευτούν ετούτα τα χρυσά έπρεπε κάποια να ξοδευτούν. Μακεδόνες, Ηπειρώτες, ένας θεός ξέρει πούθε βάσταγε η σκούφια όσων σχεδίασαν στο χώμα τέσσερα ντουβάρια καταπώς τα είχαν στο νου τους φερμένα απ’ τα χωριά τους όπου τα φτιάχναν λίγο για τον κίνδυνο και λίγο για το πολύ κρύο. Τι να έκανε ο άρχοντας «φτιάχτο, φτιάχτο, φτιάχτο…» είπε και εγεννήθη ο πρώτος πύργος, κι ο δεύτερος, κι ο τρίτος.

Της Παναγιάς μονάχα δεν πρόλαβαν να στήσουν ολόγυρα πυργότοιχο, κουρσεύτηκε, βγάλαν τα μάτια στους αγιούς ακόμα και της ίδιας της Παναγιάς που στέκει στον τρούλο Παντοκρατόρισσα ενάντια στον Παντοκράτορα! Από τύψεις λες οι αρχοντάδες στήσαν τέτοιο μάρμαρένιο τέμπλο ολοστόλιστο στην δικιά τους την Εκκλησιά, την Αγιά Βαρβάρα και κουβαλήσαν ολόκληρο Χαλεπά πατέρα Τήνιο μαρμαρογλύπτη να ιστορήσει την ξιπασιά τους στα μάρμαρα της Αγίας Βαρβάρας. Προτού αναχωρήσει για τις απέναντι ακτές, για τους Αγίου Θεοδώρους της Περγάμου και την Παναγιά στα Αλάτσατα. Φωτιά ακολούθησε. Φωτιά…

Γυναίκα… Θεά μία και μόνη

Στον τοίχο του αυλόγυρου μια σκηνή κυνηγιού, ένας αγριόχοιρος πονεμένος, τάμα, ανάθημα στη θεά που έκανε το θαύμα της. Στην Άρτεμη που γύρω γύρω απ’ το ναό της τρέχουν άγια νερά, που κάνουν τη λάσπη κίτρινη, άγια λάσπη που κάνει καλά τον άρρωστο, λάσπη της Θερμής, της Θερμίας Αρτέμιδος!
Κίτρινη λάσπη οι κουρσάροι γίναν αφεντάδες, σαρ λίτζα που πα να πει κίτρινη λάσπη, μα η Θερμή θερμή πάντα σαν το νερό και τις πέτρες που πλήρωσαν για να στηθούν. Σαν τα πυργόσπιτα ολόρτα κι ας τα φόρεσαν κάποτε ξύλινο σαχνισίνι, είπαν πως αλλάξαν οι καιροί, οι καιροί αλλάξαν αλλά δεν φτιάξαν…

Επιμένουν οι ιστορικοί της προελληνικής πόλης Θερμής, πόλης του πολιτισμού του βορειοανατολικού Αιγαίου, πόλης αδελφής της Μύρινας, της Πολιόχνης, της Τροίας. Μα η Τροία ήταν εχθρός …γελάς. Τι γελάς; Ακολούθησαν οι Έλληνες. Εκμεταλλεύτηκαν κι αυτοί το θειούχο θερμό ύδωρ που έβγαινε από τη γη και στήσαν ένα ολόκληρο μαγαζί προς τιμήν της θερμίας Αρτέμιδος, δεν το βαφτίσαν Ασκληπιείο, εδώ η Θεά μοναχή της καθάριζε με το κακό. Εδώ διαδέχτηκε τη θεά η ίδια η Παναγιά που στόλισε με τη μορφή της τον τρούλο της εκκλησιάς της, της Παναγιάς της Τρουλωτής που στέκει ακόμα αιώνες πολλούς ορθή. Εδώ γύρω καθίσαν οι Λατίνοι, γόνοι Γενουάτικοι που πήραν το νησί προίκα σαν ο κύρης τους ο Γατελούζος παντρεύτηκε την Παλαιολογίνα έναντι υπόσχεσης βοήθειας στο Βυζάντιο που κατέρρεε. Εάλω η Πόλις, έμεινε η προίκα στους Γενουάτες, ακόμα κάποιοι γόνοι τους διαφεντεύουν. Ότι μπόρεσαν βέβαια να διαφεντέψουν.

Γιατί ήρθαν κι οι Τούρκοι. Και τους άρεσε ετούτη η κίτρινη λάσπη, η σάρ λίτζα. Και σαν στα χρόνια της μπελ επόκ – πέρασε κι η Οθωμανική αυτοκρατορία σε τούτον τον τόπο μπελ επόκ τρομάρα σας αγράμματοι της Αθήνας – βαφτίσαν το καμάρι τους που στέκει όρθιο ακόμα, βαφτίσαν ετούτο το μοναδικό ξενοδοχείο «Σάρλιτζα Παλάς». Το ακούτε; Παλάτι. Της κίτρινης λάσπης, της Θερμίας Αρτέμιδος, της Παναγιάς, Παλάτι! Κι ολόγυρα οι πύργοι. Οι πύργοι της Θερμής. Ξανά της Θερμίας Αρτέμιδος, της Παναγιάς.

Ύστερα αλλάξαν οι καιροί, πόλεμος, καταστροφή. Γεμίσαν τα χωράφια των αρχοντάδων που ‘χαν τα πυργόσπιτα με πρόσφυγες. Οι πλούσιοι πλουσιότεροι. Μέσα στα ίδια ντουβάρια που φύλαγαν γερά την ξιπασιά, την τοκογλυφία, το πάτημα στο καρύδι, είχε και τέτοιους αστούς κάποτε για ετούτο υπήρχαν και τέτοιοι φτωχοί. Οι πρόσφυγες, οι πρόσφιγγες ολόγυρα μόνο να τα αγναντεύουν και να θυμούνται τα που έχασαν είχαν δικαίωμα. «Τίποτα δεν χάνεται, τίποτα δεν πάει χαμένο, δεν χάνεται ο πόνος, κανείς απ’ τους νεκρούς μας δεν χάνεται, δεν χάνεται η προσφυγιά, όσα χρόνια και να περάσουν να δεις έχει ο Θεός». Κι ήρθε και μεταμορφώθηκε, κάπου εκεί η Άρτεμις κι η Παναγιά και γίναν ξεχασμένοι μάρτυρες, Άγιοι Ραφαήλ, Νικόλαος και Ειρήνη! Όλοι εκεί στη σκιά των πύργων αναμετάξυ Θερμής και Παμφύλων…

«Σταμάτα να ανασάνω, να ανασάνω…» οι σφυγμοί πολλοί, αμέτρητοι, το κούτελο στη μέση να σκίζεται από τον ιδρώτα, ζέστη, ατέλειωτη ζέστη στη Θερμή, μετράς ένα ένα τα μεγάλα ετούτα ισόδομα ντουβάρια που παλεύεις να τα ακουμπήσεις, να τα χαϊδέψεις, να νιώσεις τη δροσιά που αναβλύζει από τις πέτρες που στηθήκαν η μια απάνω στην άλλη, καστρένια ντουβάρια, γερά να σε στηρίζουν, να σε στήνουν ολόρθο σαν σε νιώσουν κομμάτι τους…
«Σταμάτα να ανασάνω, να ανασάνω…»

* Η σημερινή μας ιστορία πρωτοδημοσιεύτηκε από τον υπογράφοντα στο περιοδικό ΓΕΩ της Ελευθεροτυπίας το 2000