Όσο λογικό και αν ακούγεται το επιχείρημα ότι πρέπει να σκεφτούμε ότι όπως φέρονται σήμερα στους πρόσφυγες, αύριο μπορούν να φερθούν έτσι και σε μια άλλη κοινωνική ομάδα -που πιθανά να ανήκουμε και εμείς-, είναι ανάγκη να ξεφύγουμε από αυτή τη ρητορική.

Παρόλη την καλή της πρόθεση, είναι μια ρητορική που μας εγκλωβίζει σε δυαδικά περιοριστικά σχήματα σκέψης (αυτοί-εμείς, μετανάστες-ντόπιοι, straight-gay, χοντροί-αδύνατοι και πόσα άλλα παραδείγματα…) και αναπόφευκτα σε περιοριστικά σχήματα δράσης, που εν τέλει δεν μπορούν να οδηγήσουν στη διασφάλιση της κοινωνικής βιωσιμότητας για όλους, που τόσο ευαγγελιζόμαστε.

Ειδικότερα σε μια περίοδο όπου η σημασία των πανανθρώπινων αξιών, οι οποίες αναγνωρίστηκαν μετά τη βιομηχανική επανάσταση και μετά από πολλούς κινηματικούς αγώνες, όπως η αξία της ανθρώπινης ζωής, η προστασία του παιδιού, τα εργασιακά δικαιώματα, η θέση της γυναίκας, η αναγνώριση των έμφυλων ταυτοτήτων, η ίση πρόσβαση στην εκπαίδευση, η προστασία του περιβάλλοντος –θεσμικά αποδεκτές αξίες στις ευρωπαϊκές κοινωνίες- τίθεται επί τάπητος.

Ας μην προσποιούμαστε. Η δημοκρατία και τα ιδεώδη της, που στα χαρτιά όλοι αποδεχόμαστε, τίθενται υπό βαθιά αμφισβήτηση από όλους μας, bottom up και top down. Πόσο δημοκράτες είμαστε αλήθεια; Ναι στην ελευθερία των ιδεών, Ναι στην ελεύθερη ροή της πληροφορίας, Ναι στα ανθρώπινα δικαιώματα. Και στην πράξη; Η πρακτική μας, συχνά, μακράν διαφέρει από τη θεωρητική μας αξιολόγηση για την τρέχουσα κατάσταση.

Δύο χαρακτηριστικά παραδείγματα, φαινομενικά ασύνδετα μεταξύ τους.

Α) Δεν έχει περάσει μήνας από την εγκαθίδρυση της νέας Mόριας στο Καρά Τεπέ, και παρόλη την κριτική στις θεσμικές πολιτικές (κυβερνητικές, αυτοδιοικητικές, ΜΚΟ), έχουμε ξαναμπεί στην "κανονικότητα" μας. Να μην μας σοκάρει, δηλαδή, και τόσο η εξαθλίωση και η καμία προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως συνέβαινε και στην προηγούμενη Μόρια και απλά να υπάρχει.

Να οδηγάμε στον περιφερειακό, λες και είναι φυσιολογικό να στοιβάζεται χιλιάδες κόσμος στο πλάι, βρώμικος, ταλαιπωρημένος, αλλά «Κάντε και λίγο στην άκρη, μην πατήσουμε και κανένα παιδί και έχουμε και τύψεις». Και το αποδεχόμαστε. Έτσι απλά. Γιατί η ζωή συνεχίζεται. Πώς όμως συνεχίζεται; Και σε ποιες πρακτικές στρεβλώσεις της σημασίας των παραπάνω αξιών υποκείμεθα;

Β) Ξαναγυρίσαμε στην κανονικότητά μας, λες και δεν υπογράψαμε εδώ και λίγες μέρες, μια συμφωνία με τη Microsoft για τη δημιουργία κέντρου δεδομένων (data centers) και την εγκαθίδρυση συγκεκριμένου μονοπωλίου υπολογιστικού νέφους (cloud computing) -και κατ’ επέκταση την αξιοποίηση μόνο του συγκεκριμένου λογισμικού στο ελληνικό δημόσιο βάσει των καινούριων αδειών που αγοράστηκαν-, στο όνομα πάντα του ψηφιακού μετασχηματισμού, της ευημερίας και της ασφάλειας.

Και αγνοώντας φυσικά περσινό πόρισμα της Ευρωπαϊκής Αρχής Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων που επισημαίνει τους κινδύνους για την προστασία των επιχειρησιακών και προσωπικών δεδομένων οργάνων, φορέων και πολιτών της Ευρωπαϊκής Ένωσης από τη χρήση των προϊόντων της Microsoft, το οποίο καλούσε τα θεσμικά όργανα της Ένωσης να αποτρέψουν την εξουσιοδοτημένη πρόσβαση της εταιρείας σε αυτά.

Αλλά εμείς, όχι μόνο πέραν του δέοντος δημοκράτες είμαστε, αλλά και καινοτόμοι! Είναι καλό επιτέλους να έχουμε data centers και ανάλογες υποδομές και γυρνάμε στην καθημερινότητά μας, λες και δεν υπάρχουν άλλες εναλλακτικές τεχνολογικές λύσεις (πιο δωρεάν, πιο δημιουργικές βλέπε free/open source), όπως άλλωστε απαιτεί η εξέλιξη των τεχνολογικών μοντέλων παραγωγής. Και το αποδεχόμαστε. Έτσι απλά. Γιατί η ζωή συνεχίζεται. Πώς όμως συνεχίζεται; Σε μια λειτουργία πειθαρχικών καταναγκασμών ακόμα και για την τεχνολογία;
Κοινός παρονομαστής στα 2 παραδείγματα;

Κατά Foucault αλλάζουν τα θεμελιώδη στοιχεία των εμπειριών μας, το πώς, δηλαδή, διαμορφώνονται οι «σχέσεις εξουσίας και οι μορφές σχέσης του εαυτού με τους άλλους». Πιο απλά, κατά Jaron Lanier στο ντοκιμαντέρ “Social dilemma”, «αλλοιώνεται ο τρόπος που σκεφτόμαστε….» και άρα πράττουμε.

Υποκείμεθα σε νέους μηχανισμούς ελέγχου, πολύ πιο εκλεπτυσμένους, πολύ πιο άρρητους, - μα τι αντίφαση την κοινωνία της διαρκούς διασύνδεσης & επικοινωνίας-χωρίς να υφίστανται ξεκάθαρα οι όροι της επιβολής και του καταναγκασμού στις πράξεις μας, στις σχέσεις μας, στις προσδοκίες μας.

Αλλάζει ο τρόπος που καταλαβαίνουμε τι σημαίνει δημοκρατία, τι σημαίνει ανθρώπινα δικαιώματα, τι σημαίνει προστασία της ιδιωτικότητας και πώς τα εφαρμόζουμε στην καθημερινότητά μας. Αλλάζει το πώς αποδεχόμαστε τις καταστάσεις, ο βαθμός που απογοητευόμαστε ή όχι, το πώς πράττουμε ή δεν πράττουμε.
Και άρα σήμερα δεν είναι μόνο οι πρόσφυγες και αύριο κάποιοι άλλοι, αλλά σήμερα είμαστε όλοι μας ταυτόχρονα υποκείμενοι στις ίδιες σχέσεις εξουσίας που αλλοιώνουν την κοινωνική μας βιωσιμότητα, το τι πρεσβεύει η δημοκρατία, το ποιοι είμαστε στην κάθε μέρα μας.
Κατά Foucault και πάλι όμως, παράλληλα με τις σχέσεις εξουσίας, «υπάρχουν συγχρονικά και δυνατότητες αντίστασης, οι οποίες χρειάζεται να είναι εξίσου επινοητικές, κινητικές και παραγωγικές». Κατά Lanier, «ο κόσμος είναι εκεί έξω!!!».
Και για να αρχίσουμε να πράττουμε, απεγκλωβισμένοι από δυαδικά σχήματα σκέψης, είναι ανάγκη να το συνειδητοποιήσουμε. Και είναι ανάγκη να το κοινωνούμε. Είμαστε όλοι μας.