Στα οικονομικά λεξικά θα ήταν χρήσιμο δίπλα στον όρο ανισόμετρη οικονομική ανάπτυξη να προστεθεί η φωτογραφία των νησιών του Βορείου Αιγαίου. Ο παραπάνω όρος περιγράφει την ανομιόμορφη οικονομική μεγέθυνση που παρατηρείται σε περιοχές, κλάδους και ολόκληρα κράτη. Καθώς τεχνολογία και επενδύσεις και αναπτύσσονται ταχύτερα, ενώ άλλες μένουν πίσω ή εντάσσονται με εξαρτημένο τρόπο στο διεθνές σύστημα.

Ο όρος αυτός ταιριάζει απόλυτα στην περίπτωση των νησιών του Βορείου Αιγαίου με βάση τα στοιχεία που ανακοίνωσε η ΕΛΣΤΑΤ για την εξέλιξη των περιφερειακών λογαριασμών το 2023. Δηλαδή την πρώτη χρονιά μετά την πανδημία όπου η οικονομική και κοινωνική ζωή άρχισε να επιστρέφει σε φυσιολογικά επίπεδα. Λογική εξέλιξη ήταν την χρονιά αυτή να καταγραφεί αύξηση του κατά κεφαλή ΑΕΠ (Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν), αλλά και της Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας (δηλαδή του πραγματικού πλούτου που παράχθηκε στα νησιά).

Λογική εξέλιξη, λοιπόν, η βελτίωση των οικονομικών μεγεθών για τις περισσότερες περιφέρειες της χώρας και για το Βόρειο Αιγαίο. Αλλά παραμένει η μικρότερη σε απόλυτο μέγεθος ανάμεσα στις 13 Περιφέρειες, με αποτέλεσμα η συμβολή της στο συνολικό προϊόν της χώρας να εξακολουθεί να είναι περιορισμένη.

Εξαιρετικά κρίσιμο στοιχείο που οδήγησε στην οικονομική μεγέθυνση ήταν ο υψηλός πληθωρισμός 4,2%. Κάτι που σημαίνει πως αν μετρήσουμε το κατά κεφαλή ΑΕΠ του 2023 σε σταθερές τιμές θα είναι λίγο μεγαλύτερο από αυτό του 2022. Οι παραγωγικές δραστηριότητες που οδήγησαν στην οικονομική μεγέθυνση του Βορείου Αιγαίου ήταν το άνοιγμα των τουριστικών επιχειρήσεων χωρίς περιορισμούς, η είσοδος των Τούρκων τουριστών στα μεγάλα νησιά (Λέσβος, Χίος, Σάμος). Η αύξηση των τιμών του ελαιολάδου και των τιμών του γάλακτος που έδωσε μεγαλύτερο εισόδημα σε μεγάλα τμήματα αγροτών και κτηνοτρόφων των νησιών, έστω και πρόσκαιρα. Η επαναλειτουργία χωρίς περιορισμούς του εμπορίου.  

Η εξέλιξη του ΑΕΠ στο Βόρειο Αιγαίο

Στο σκέλος του ΑΕΠ, τα διαθέσιμα στοιχεία της δημοσίευσης αποτυπώνουν το κατά κεφαλήν περιφερειακό ΑΕΠ. Για το 2023 το κατά κεφαλήν ΑΕΠ του Βορείου Αιγαίου διαμορφώνεται στα 13.136 ευρώ, από 11.937 ευρώ το 2022, δηλαδή αύξηση 10,0% όταν η αντίστοιχη μεταβολή στο σύνολο της Ελλάδας είναι 8,9%.  Το μακρινό 2008 το κατά κεφαλή ΑΕΠ στο Βόρειο Αιγαίο ήταν 17.158 ευρώ (τρέχουσες τιμές). Από τότε ακολουθεί φθίνουσα πορεία μέχρι και το 2020 οπότε και έπεσε στα 9.919 ευρώ. Το 2021 αυξάνεται στα 10.718 ευρώ (πληθωρισμός στο 1,4 %), το 2022 στα 11.937 ευρώ (με πληθωρισμό στο 9,3%) και το 2023 στα 13.136 ευρώ (πληθωρισμός στο 4,2%). Είναι αυτονόητο πως σε σταθερές τιμές (δηλαδή αποπληθωρισμένο) το κατά κεφαλή ΑΕΠ του 2008 είναι εντυπωσιακά μεγαλύτερο από το ΑΕΠ του 2023.

Ας επιστρέψουμε όμως στην ανακοίνωση της ΕΛΣΤΑΤ για το 2023. Το Βόρειο Αιγαίο καταγράφει τη χαμηλότερη επίδοση στη χώρα σε επίπεδο κατά κεφαλήν ΑΕΠ, κάτω και από την Ήπειρο που βρίσκεται στα 13.789 ευρώ και την Ανατολική Μακεδονία και Θράκη στα 13.840 ευρώ.

Η απόσταση από τον εθνικό μέσο όρο είναι έντονη, αφού η Ελλάδα βρίσκεται στα 21.301 ευρώ, ενώ η Αττική φτάνει τα 29.732 ευρώ και το Νότιο Αιγαίο τα 21.610 ευρώ.

Στο σκέλος της Ακαθάριστης Προστιθέμενης Αξίας, που αποτελεί βασικό μέτρο του παραγόμενου πλούτου πριν από φόρους επί των προϊόντων και επιδοτήσεις, το Βόρειο Αιγαίο εμφανίζει επίσης αύξηση, αλλά σε μια κλίμακα που παραμένει μικρή σε σύγκριση με τις υπόλοιπες Περιφέρειες. Το 2023 η ΑΠΑ του Βορείου Αιγαίου ανέρχεται σε 2.595 εκατ. ευρώ από 2.391 εκατ. ευρώ το 2022, δηλαδή άνοδο 8,5%, υψηλότερη από το 7,3% της χώρας συνολικά.

Τελευταίο το Βόρειο Αιγαίο μεταξύ όλων των Περιφερειών

Παρ’ όλα αυτά, το Βόρειο Αιγαίο είναι η τελευταία Περιφέρεια σε απόλυτο μέγεθος ΑΠΑ, κάτω από τα Ιόνια Νησιά με 3.402 εκατ. ευρώ και τη Δυτική Μακεδονία με 3.510 εκατ. ευρώ, την ώρα που η Αττική συγκεντρώνει 95.758 εκατ. ευρώ και η Κεντρική Μακεδονία 27.207 εκατ. ευρώ.

Αυτή η χαμηλή κλίμακα αποτυπώνεται καθαρά και στο μερίδιο συμμετοχής. Στο Βόρειο Αιγαίο αντιστοιχεί στο 1,3% της συνολικής ΑΠΑ της Ελλάδας το 2023, ποσοστό που είναι ίδιο με το 2022 και δείχνει ότι η αύξηση της χρονιάς δεν ήταν αρκετή για να μεταβάλει το μερίδιο της Περιφέρειας στην εθνική οικονομία.

Στον αντίποδα, η Αττική κατέχει το 48,8% και η Κεντρική Μακεδονία το 13,9%, επιβεβαιώνοντας μια σταθερή γεωγραφία συγκέντρωσης της παραγωγής πλούτου.

Το συμπέρασμα είναι πως το 2023 είδαμε τους αριθμούς να βελτιώνονται (σε μεγάλο ποσοστό εικονικά) για τα νησιά του Βορείου Αιγαίου. Χωρίς ωστόσο να δούμε νέες παραγωγικές επενδύσεις, χωρίς ουσιαστικές μεταβολές που θα δημιουργήσουν νέες θέσεις εργασίας, προστιθέμενη αξία και τελικά ανάπτυξη.

Τί πρέπει να γίνει

Η απουσία επενδύσεων μεγάλης κλίμακας είναι η βασική αιτία που τα νησιά και οι κάτοικοι τους έχουν καταδικαστεί να βιώνουν αυτή την μόνιμη υπανάπτυξη. Τέτοιες επενδύσεις θα ήταν η εισαγωγή των νέων επιστημονικών δεδομένων και τεχνολογιών στην αγροτική παραγωγή, η ανασυγκρότηση των αγροτικών συνεταιρισμών. Η διασύνδεση των νησιών και η συστηματική προώθηση των τοπικών προϊόντων στα άλλα νησιά της Περιφέρειας. Ολοκληρωμένη πολιτική διαχείρισης των υδάτων που θα δώσει λύση στο πρόβλημα της άρδευσης και της ύδρευσης.

Επίσης η αξιοποίηση του οικιστικού αποθέματος που υπάρχει στα χωριά και τις πόλεις των νησιών θα μπορούσε να είναι μια οικονομική δραστηριότητα που θα μπορούσε να αποδειχθεί πολλαπλά επωφελής για τις νησιωτικές κοινωνίες.  

Μα πάνω  από όλα πρέπει να μειωθεί το κόστος ζωής και να αυξηθεί το εισόδημα των νησιωτών κι αυτό σημαίνει πως πρέπει να δοθούν μεγαλύτεροι μισθοί, συντάξεις και ημερομίσθια. Με παράλληλη μείωση του κόστους ζωής.