Σε μια εξαιρετικά επικίνδυνη πρόταση κατέληξε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή όσο αφορά τους γενετικά τροποποιημένους οργανισμούς που προέρχονται από Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές. Συγκεκριμένα η Επιτροπή εισηγείται να εξαιρούνται από την αξιολόγηση κινδύνου και την παρακολούθηση μετά την εμπορική διάθεση αυτά τα προϊόντα. Ουσιαστικά δηλαδή για τα προϊόντα που περιλαμβάνουν τέτοιους οργανισμούς – φυτά δεν θα υπάρχει καμία επισήμανση, κανένας έλεγχος και καμία παρακολούθηση των επιπτώσεων τους στο περιβάλλον.

Πρακτικά η ρύθμιση που προωθεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή σημαίνει πως μπορούν να καταλήγουν στο πιάτο κάθε ανθρώπου γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα χωρίς να το γνωρίζει. Επίσης θα μπορούν να καλλιεργούνται ελεύθερα γενετικά τροποποιημένοι σπόροι και φυτά χωρίς να το γνωρίζουν οι αγρότες και να επιμολύνουν μη γενετικά τροποποιημένοι σπόροι και φυτά.

Μια σειρά οργανώσεων της Kοινωνίας των Πολιτών μεταξύ αυτών και ο Αιγίλοπας, (Δίκτυο για την Βιοποικιλότητα και την Οικολογία στην Γεωργία), με κοινή επιστολή προς τον Επίτροπο Varhélyi, καλούν την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αποσύρει την πρόταση για απορρύθμιση των φυτών που προέρχονται από Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές  (NGTs), καθώς θεωρούν ότι δεν βασίζεται στην επιστήμη και ενέχει  σοβαρούς κινδύνους για το περιβάλλον και τη δημόσια υγεία.

Οι οργανώσεις επισημαίνουν ότι τα εργαλεία γενετικής μηχανικής, όπως το  CRISPR/Cas, έχουν αυξήσει δραστικά τόσο τις τεχνικές δυνατότητες όσο και τους πιθανούς κινδύνους. Επιπλέον, προειδοποιούν για την πιθανή σύγκλιση τεχνητής νοημοσύνης (AI) και γενετικής μηχανικής, που θα μπορούσε να  επιταχύνει τη δημιουργία γενετικά τροποποιημένων οργανισμών, συμπεριλαμβανομένων παθογόνων ιών.

Η πρόταση της Επιτροπής εισάγει την κατηγορία φυτών ΝΓΤ1 που θα εξαιρείται από την αξιολόγηση κινδύνου και την παρακολούθηση μετά την εμπορική διάθεση. Η προσέγγιση αυτή βασίζεται σε αυθαίρετα όρια γενετικών αλλαγών και αγνοεί επιστημονικά δεδομένα που δείχνουν ότι ακόμα και μικρές αλλαγές στο γονιδίωμα μπορούν να οδηγήσουν σε σημαντικά διαφορετικά χαρακτηριστικά και κινδύνους για τα οικοσυστήματα.

Οποιαδήποτε νέα κατηγορία για γενετικά τροποποιημένα φυτά με τις Νέες Γονιδιωματικές Τεχνικές (ΝΓΤ) πρέπει να βασίζονται στην επιστήμη, εξασφαλίζοντας την ασφάλεια αν απελευθερωθούν στο περιβάλλον και  εισαχθούν στην αγορά. Ωστόσο, η πρόταση που κατέθεσε η Επιτροπή πάσχει  από σημαντικές αδυναμίες, καθώς τα κριτήρια για την επιτάχυνση πρόσβασής  τους στην αγορά δεν βασίζονται στην επιστήμη, αλλά είναι αυθαίρετα.

Η επιστολή δημοσιεύεται 50 χρόνια μετά τη διάσκεψη του Asilomar (1975), όπου οι επιστήμονες είχαν παρόμοιες ανησυχίες για τη ρύθμιση της γενετικής μηχανικής. Οι Οργανώσεις  ζητούν από την ΕΕ να μην προχωρήσει  σε απορρύθμιση των Γενετικά Τροποποιημένων φυτών, μικροοργανισμών και  ζώων, αλλά να προσαρμόσει την υφιστάμενη νομοθεσία στις νέες εξελίξεις,  ώστε να διατηρηθεί ο έλεγχος στους ρυθμούς και τις επιπτώσεις της ανάπτυξης αυτών των τεχνολογιών.

Ολόκληρο το κείμενο της επιστολής έχει ως εξής:

50 χρόνια μετά το Asilomar: Μην εγκαταλείπετε τον έλεγχο των φυτών (ΝΓΤ)!

Αξιότιμε Επίτροπε Varhélyi,

Τον Ιούλιο του 2023, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπέβαλε πρόταση για την απορρύθμιση των φυτών που προέρχονται από νέες γονιδιωματικές τεχνικές (ΝΓΤ), οι οποίες επί του παρόντος ρυθμίζονται ως ΓΤΟ. Οι διαπραγματεύσεις σχετικά με το ζήτημα αυτό αποδείχθηκαν δύσκολες, με τις πατέντες να αποτελούν ένα ιδιαίτερα ακανθώδες σημείο.

Θα θέλαμε να τονίσουμε ότι η μελλοντική ρύθμιση των φυτών (ΝΓΤ) δεν είναι μόνο ένα ζήτημα πολιτικών και οικονομικών προτεραιοτήτων της ΕΕ, αλλά και ένα επιστημονικό ζήτημα. Οποιαδήποτε νέα κατηγορία για τα φυτά (ΝΓΤ) πρέπει να βασίζεται στην επιστήμη, διασφαλίζοντας την ασφάλεια όταν απελευθερώνονται στο περιβάλλον και εισέρχονται στην αγορά. Ωστόσο, η πρόταση της Επιτροπής πάσχει από σημαντικά κενά, καθώς τα κριτήρια για την επιτάχυνση της πρόσβασης στην αγορά δεν βασίζονται στην επιστήμη, αλλά είναι αυθαίρετα.

Σταματήστε να μας «πουλάτε» κακούς κανονισμούς!

Η Επιτροπή πρότεινε την κατηγορία «Κατηγορία 1» για τη διευκόλυνση της πρόσβασης στην αγορά φυτών (ΝΓΤ) που θεωρούνται ισοδύναμα με τα συμβατικά φυτά. Αυτή η κατηγορία συνδέεται στενά με την αντιληπτή ασφάλεια των φυτών NGT. Τα φυτά που ανήκουν σε αυτή την κατηγορία δεν θα υπόκεινται σε καμία αξιολόγηση κινδύνου πριν από την απελευθέρωσή τους στο περιβάλλον ή την εμπορευματοποίησή τους και θα εξαιρούνται από οποιοδήποτε σχέδιο παρακολούθησης μετά την κυκλοφορία στην αγορά.

Η βασική ιδέα είναι απλή: Επιτρέπονται έως και 20 γενετικές αλλαγές, με καθεμία από αυτές να περιλαμβάνει, για παράδειγμα, έως και 20 αλλαγές νουκλεοτιδίων. Ωστόσο, δεν υπάρχει επιστημονική βάση για ένα τέτοιο «μαγικό όριο», δεδομένου ότι δεν υπάρχει συσχέτιση μεταξύ του αριθμού των μεταλλάξεων και του επιπέδου κινδύνου. Αυτό που λείπει σαφώς από την πρόταση της Επιτροπής είναι η εξέταση της θέσης των μεταλλάξεων, της λειτουργίας των τροποποιημένων γονιδίων, του συνολικού γενετικού συνδυασμού και του προκύπτοντος φαινοτύπου.

Όπως προτάθηκε, τα κριτήρια για τα φυτά (ΝΓΤ) Κατηγορίας 1 αγνοούν πλήρως το γεγονός ότι ακόμη και μικρές αλλαγές στο γενετικό υλικό μπορούν να οδηγήσουν σε μορφές ζωής με νέα χαρακτηριστικά, που διαφέρουν σημαντικά από εκείνα που προκύπτουν από τη συμβατική αναπαραγωγή ή που βρίσκονται σε φυσικούς πληθυσμούς. Όπως σωστά επεσήμανε το Δικαστήριο της ΕΕ, οι νέες τεχνικές και μέθοδοι τροποποιούν το γενετικό υλικό ενός οργανισμού με τρόπο που δεν συμβαίνει φυσικά.

Χωρίς να λαμβάνεται αυτό υπόψη, οι κίνδυνοι των (ΝΓΤ) για το περιβάλλον και την υγεία δεν μπορούν να αξιολογηθούν επαρκώς. Μεταξύ άλλων, οι πιθανές αρνητικές συνέπειες μπορεί να επηρεάσουν κρίσιμες λειτουργίες του οικοσυστήματος, όπως η αλληλεπίδραση μεταξύ φυτών και επικονιαστών, οργανισμών του εδάφους και της τροφικής αλυσίδας πάνω και κάτω από το έδαφος.

Ο τρόπος με τον οποίο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και το Συμβούλιο χειρίζονται αυτά τα κριτήρια δείχνει ότι είναι αυθαίρετα: Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο τα άλλαξε εντελώς για να αξιολογήσει αλλαγές στις πρωτεΐνες, ενώ η Ισπανική Προεδρία απλώς πολλαπλασίασε τον αριθμό των επιτρεπόμενων γενετικών αλλαγών στην Κατηγορία 1. Ωστόσο, καμία από αυτές τις εκδοχές δεν έλαβε υπόψη τα κρίσιμα σημεία που αναφέρθηκαν παραπάνω, πράγμα που σημαίνει ότι όλες οι προτάσεις που έχουν συζητηθεί μέχρι στιγμής δεν είναι επιστημονικά έγκυρες και δεν λαμβάνουν υπόψη σωστά τους πιθανούς κινδύνους που συνδέονται με τα (ΝΓΤ).

Το ευρύτερο πλαίσιο

Τον Φεβρουάριο του 1975, επιστήμονες από όλο τον κόσμο συγκεντρώθηκαν στο Asilomar (Καλιφόρνια) για το «Συνέδριο για το ανασυνδυασμένο DNA» προκειμένου να συζητήσουν τους κινδύνους και τη ρύθμιση της γενετικής μηχανικής, η οποία μόλις είχε ανακαλυφθεί. Η κατάσταση τότε ήταν παρόμοια με σήμερα: κάποιοι ειδικοί ζητούσαν μια προσεκτική προσέγγιση στη γενετική μηχανική, ενώ άλλοι ήδη κατοχύρωναν τις πρώτες πατέντες και ξεκινούσαν έναν αγώνα για την εμπορική εκμετάλλευση γενετικά τροποποιημένων οργανισμών.

Έκτοτε, η ανάπτυξη έχει επιταχυνθεί. Με νέες μεθόδους γενετικής μηχανικής και εργαλεία όπως οι γενετικές «ψαλίδες» CRISPR/Cas, η τεχνική δυναμική –αλλά και οι πιθανές ζημιές– έχουν αυξηθεί ραγδαία. Σε καλλιεργούμενα και άγρια φυτά, σπονδυλωτά, έντομα, βακτήρια, μύκητες και ιούς: αυτά τα εργαλεία καθιστούν πλέον δυνατή τη γενετική τροποποίηση κάθε γονιδίου κάθε μορφής ζωής και τη διάδοση αυτών των γενετικών αλλαγών εντός των αντίστοιχων ειδών.

Σύμφωνα με πολλούς ειδικούς, οι μεγαλύτεροι κίνδυνοι σήμερα προέρχονται από τη σύγκλιση της γενετικής μηχανικής και της τεχνητής νοημοσύνης (AI). Η AI μπορεί να χρησιμοποιηθεί, για παράδειγμα, για τη δημιουργία νέων γονιδιακών παραλλαγών και γονιδιακών συνδυασμών και την απελευθέρωση πολλών γενετικά τροποποιημένων οργανισμών σε σύντομο χρονικό διάστημα.

Μπροστά σε αυτό το πλαίσιο, η ΕΕ δεν πρέπει να απορρυθμίσει τα φυτά, τους μικροοργανισμούς και τα ζώα (ΝΓΤ). Αντίθετα, είναι κρίσιμο να προσαρμοστεί η εφαρμογή του ισχύοντος κανονισμού για τους ΓΤΟ, έτσι ώστε ο ρυθμός και οι συνέπειες της ανάπτυξης να μην ξεφύγουν από τον έλεγχο.

Τι ζητάμε: Δώστε καλές λύσεις μια ευκαιρία!

Η ΕΕ δεν πρέπει να συμβιβαστεί στην ασφάλεια της υγείας και του περιβάλλοντος. Αντίθετα, θα πρέπει να χρησιμοποιήσει την ευελιξία που ενσωματώνει ο ισχύων κανονισμός για τους ΓΤΟ και να προσαρμόσει τις απαιτήσεις αξιολόγησης κινδύνου στο επίπεδο των κινδύνων.

Απαιτούμε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να αποσύρει την πρότασή της για τα (ΝΓΤ). Η ψευδοεπιστήμη δεν μπορεί να είναι επιλογή για την Ευρώπη.

Την επιστολή υπογράφουν οι ακόλουθοι φορείς

Αιγίλοπας, Ελλάδα

AgroCert s.r.o., Slovakia

Arbeitsgemeinschaft bäuerliche Landwirtschaft, Germany

Arche Noah, Austria

Arci APS, Italy

Associazione produttori biologici e biodinamici – AltragricolturaBio, Italy

Attac Italia, Italy

Biodynamic Federation Demeter International

Bund für Umwelt und Naturschutz Deutschland (BUND), Germany

BUND Naturschutz in Bayern, Germany

CEPTA – Centrum pre trvaloudržateľné alternatívy, Slovakia

Corporate Europe Observatory

Druživa, o.z., Slovakia

Égalité, Italy

EKOTREND Slovakia - Zväz ekologického poľnohospodárstva, Slovakia

Friends of the Earth Europe

Gen-ethisches Netzwerk e.V., Germany

GM Watch, United Kingdom

Nature & Progrès, Belgium

Občianska iniciatíva Slovensko bez GMO, Slovakia

OZ Vidiecky parlament na Slovensku - VIPA, Slovakia

Pollinis, France

Rete Semi Rurali ETS, Italy

SITO seeds, Greece

Testbiotech, Germany

Verdi Ambiente e Società – APS, Italy

Vidiecka platforma, Slovakia

Zeroogm Coordination, Italy

Zväz výrobcov krmív, skladovateľov a obchodných spoločností, Slovakia