Κοιτάζοντας τα διάφορα στατιστικά στοιχεία διαπιστώνουμε ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός αυξάνεται σύμφωνα με τον ΟΗΕ κατά περίπου 1,1% ετησίως. Υπολογίζεται πως έως και σήμερα στη γη έχουν δομηθεί περίπου 225 δις τ.μ. Εκτιμάται πως μέσα στα επόμενα 20 χρόνια, ιδίως στις αναπτυσσόμενες χώρες θα δομηθούν αλλά 110 δισ. τ.μ., δηλαδή τα μισά από αυτά που ήδη υπάρχουν.

Ωστόσο αν εξετάσουμε το ζήτημα τοπικά, τα φαινόμενα είναι εντελώς διαφορετικά. Βάση της τελευταίας απογράφης στη Λέσβο παρατηρείται σοβαρή μείωση του πληθυσμού, της τάξης του 3,1%.  Σε μια δεκαετία το νησί έχασε 2.680 κατοίκους. Για να αναλογιστούμε το μέγεθος είναι σαν να χάνετε μια κωμόπολη όπως αυτή του Πλωμαρίου κάθε 10 χρόνια. Επίσης από τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ του 2011,  στο Βόρειο Αιγαίο με συνολικό πληθυσμό 195.000 κατοίκους,  οι κατοικίες είναι περίπου 150.000 εκ των οποίων οι 72.000 είναι κενές (ακατοίκητα σπίτια και εξοχικές κατοικίες).

Έννοιες όπως «βιώσιμη ανάπτυξη» και «αειφορία» είναι πολυχρησιμοποιημένες στις μέρες μας, με συχνά στρεβλή χρήση και κατανόηση. Το πραγματικό ερώτημα όμως που πρέπει να μπει στη συζήτηση είναι «βιώσιμη ανάπτυξη» για ποιον; Για εμάς τους αρχιτέκτονες που παλεύουμε να σώσουμε την πολιτιστική κληρονομιά αυτού του τόπου είναι σημαντικό να δούμε πως μπορεί να διατηρηθεί και να σωθεί το φυσικό περιβάλλον και η αρχιτεκτονική μας κληρονομιά προς όφελος των κατοίκων του νησιού.

Μπορεί να υπάρξει ουσιαστική προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς όταν συνεχώς μειώνονται οι κάτοικοι του νησιού;

Σήμερα η Λέσβος διαθέτει έναν μεγάλο αριθμό και ποικιλία κτηρίων, από σύγχρονα, αστικά, λαϊκά, και αγροτικά σπίτια, από τα βιομηχανικά κτήρια, έως τους πύργους και τα ντάμια. Οι περισσότεροι οικισμοί, λόγω χαμηλής παραγωγικότητας και ότι αυτό συνεπάγεται (ανεργία, αστικοποίηση, υπογεννητικότητα) έχουν βαθιά τα σημάδια της εγκατάλειψης και σε πολλούς από αυτούς τα σπίτια είναι πολύ περισσότερα από τους κατοίκους. Παράλληλα με τη μείωση του πληθυσμού, αλλοιώνεται καθημερινά ο παραδοσιακός χαρακτήρα τους καθώς οι  συμβατικές λύσεις προσθηκών για να εξυπηρετηθούν οι σύγχρονες ανάγκες και τα νέα φτηνά οικοδομικά υλικά διαμορφώσαν ανάλογη αισθητική. Η ίδια αλλοίωση συμβαίνει και στο ιστορικό κέντρο της πόλης. Από την άλλη μεριά η Μήθυμνα, ο  οικισμός οπού η οικονομία του από νωρίς βασίστηκε καθαρά στον τουρισμό και είχε όφελος να διατηρήσει τον παραδοσιακό χαρακτήρα, αδειάζει τον χειμώνα και αποκτά περισσότερο μουσειακό χαρακτήρα.

Η προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς είναι ευθύνη όλων. Ουσιαστική προστασία δεν μπορεί να υπάρξει όταν οι δήμοι δεν έχουν κεντρικό σχεδιασμό ανάπλασης, με γνώμονα το να μείνουν οι κάτοικοι του νησιού στον τόπο τους. Ουσιαστική προστασία δεν μπορεί να υπάρξει αν δεν μας δοθούν εργαλεία από την πολιτεία, όπως σχέδια πόλης και οικισμών με σύγχρονες  πολεοδομικές και εξειδικευμένες μελέτες με ζώνες προστασίας και όχι απλά γενικά διατάγματα. Ουσιαστική προστασία δεν μπορεί να υπάρξει όταν διαλύονται οι πολεοδομίες και η προστασία αφήνεται στις αρχιτεκτονικές επιτροπές με εκατοντάδες θέματα. Οι αρχιτεκτονικές επιτροπές πιέζονται από τους μηχανικούς στους οποίους έχουν μετατεθεί όλες οι ευθύνες, οι οποίοι με τη σειρά τους πιέζονται από τους ιδιοκτήτες, οι οποίοι με τη σειρά πιέζονται από τις οικονομικές συγκύριες.  Ουσιαστική προστασία από τα ΣΑ δεν υπάρχει, γιατί δεν υπάρχει μεταγενέστερος έλεγχος των επισκευών και  υπάρχει διάχυση ευθυνών.

Όσο αφορά την ανοικοδόμηση του νησιού, η οικοδομική δραστηριότητα στη Λέσβο, πέρα από την περίπτωση της Βρίσας η οποία χτίζεται αργά με κρατική ενίσχυση μετά από τον σεισμό του 2017, έχει μειωθεί δραματικά από το 2011,  ενώ παρατηρείται η αυξανομένη τάση του μοντέλου της παραθεριστικής κατοικίας από ξένους στο παράκτιο μέτωπο. Ποσό αναγκαία είναι όμως η ανέγερση νέων κτιρίων, όταν την ίδια στιγμή έχουμε ένα μεγάλο κτηριακό απόθεμα;

Αλήθεια πως οραματιζόμαστε οικιστικά το νησί της Λέσβου στα επόμενα 20 χρονιά, σε μια γενιά δηλαδή;

Αν συνεχιστεί έτσι η γη θα χαθεί πιο γρηγορά από ότι φανταζόμαστε και θα γεμίσει παραθεριστικές κατοικίες ξένων συμφερόντων.  Το μοντέλο ανάπτυξης της παραθεριστικής κατοικίας δεν είναι βιώσιμο, όσο και αν αυτό ακούγεται μη συμβατό με τα συμφέροντα του κλάδου είναι καιροσκοπικό, άκρως επιβαρυντικό για το περιβάλλον, απαιτεί υψηλή κατανάλωση πόρων, οδηγεί σε σταδιακή απαξίωση του ίδιου του τουριστικού προϊόντος το καταστρέφει  και υπονομεύει το μέλλον των επόμενων γενεών.

Θα πρέπει να στραφούμε στην εκμετάλλευση της  αρχιτεκτονικής κληρονομιάς του νησιού με κύριο άξονα την ανάπτυξη του ποιοτικού τουρισμού προς όφελος του μόνιμου πληθυσμού. Πιο συγκριμένα:

1) Να αναπτυχθεί ο  ποιοτικός τουρισμός (όχι μαζικός) σε ετήσια βάση και με ήπιες κατασκευαστικές επεμβάσεις..

2) Να προωθηθεί η αγροτική ανάπτυξη, με υποστήριξη των ποιοτικών ντόπιων αγροτικών και κτηνοτροφικών προϊόντων και να συσχετιστεί με τον τουρισμό.

3) Να προωθηθεί η παραγωγή τοπικών κατασκευαστικών οικοδομικών υλικών από τις πρώτες ύλες του νησιού.  

4) Να διατηρηθεί πάση θυσία το φυσικό κάλλος του νησιού και της πολιτιστικής κληρονομίας. Η πραγματική προστασία του φυσικού κάλους και της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς είναι άρρηκτα δεμένα με ζητήματα πολιτικής προστασίας δηλαδή με απαραίτητα έργα που πρέπει να γίνουν και έχουν να κάνουν με την προστασία από σεισμούς, πυρκαγιές και πλημμύρες. Και είναι χρέος μας ως μηχανικοί να απαιτήσουμε από το κράτος να πάρει αυτά τα μέτρα

Ο ιδιαίτερος χαρακτήρας της Λέσβου, πολύ μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα και το τεράστιο πλεονέκτημα της ιδιαίτερης πολιτιστικής κληρονομίας σε συνδυασμό με το φυσικό κάλλος, που τα τουριστικά νησιά έχουν απωλέσει απαιτεί ένα εξειδικευμένο μοντέλο φτιαγμένο στα μέτρα του νησιού, με οφέλη για όλους. 

Εισήγηση του Παναγιώτη Βεκρή, προέδρου του συλλόγου αρχιτεκτόνων Λέσβου στην ημερίδα «Η Αρχιτεκτονική Κληρονομιά ως Παράμετρος βιώσιμης ανάπτυξης του τόπου» που πραγματοποιήθηκε στις 6/5/2023 στη Γενική Γραμματεία Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής