Το αποκριάτικο τραγούδι «Μεσ’ στου νταμ» έχει καταγραφεί στη Λέσβο σε διάφορες στιχουργικές και μουσικές εκδοχές. Η καταγραφή που παρουσιάζεται εδώ έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον τόσο γιατί διαφοροποιείται αισθητά από άλλες εκδοχές του τραγουδιού, όσο και γιατί παραπέμπει σε αρκετά παλιό υλικό.

Πιο συγκεκριμένα, αντιστοιχεί στο τέλος της δεκαετίας του 1920, την περίοδο δηλαδή που ο Μίλτος Κουντουράς ήταν διευθυντής στο Διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης, προωθώντας πρωτοποριακές παιδαγωγικές πρακτικές.

Σε αυτόν τον προσανατολισμό, ο Κουντουράς συνεργάστηκε με τον καθηγητή μουσικής Ευάγγελο Καραηλία (1900-1975) ο οποίος εργάστηκε εκείνη την περίοδο στο Διδασκαλείο. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες των μαθητριών του Διδασκαλείου ο Κουντουράς και ο Καραηλίας είχαν άριστη σχέση και ιδιαίτερα παραγωγική συνεργασία. Μέρος του διδακτικού υλικού που αξιοποίησε ο Καραηλίας σώζεται στο Αρχείο Ελληνικής Μουσικής της Μουσικής Βιβλιοθήκης «Λίλιαν Βουδούρη».

Δεδομένων των απόψεων του Κουντουρά για τη διδακτική αξιοποίηση στοιχείων του λαϊκού πολιτισμού, στο Διδασκαλείο Θηλέων Θεσσαλονίκης το δημοτικό τραγούδι είχε ιδιαίτερη θέση στο ρεπερτόριο. Ταυτόχρονα, στις σωζόμενες επεξεργασίες του Καραηλία βρίσκονται εναρμονισμένα διάφορα δημοτικά και δημώδη τραγούδια, κυρίως επεξεργασίες για χορωδία. Από την αντιπαραβολή των προγραμμάτων των εκδηλώσεων του Διδασκαλείου με το μουσικό υλικό του αρχείου του Καραηλία, διαφαίνεται η πρακτική του να επεξεργάζεται και να τροποποιεί το ίδιο υλικό ανάλογα με την περίσταση.

Μάλιστα, η παρουσία των «Μυτιληνιών καλάντων» αλλά και του «Τραγουδιού χωριάτικου από τη Μυτιλήνη» ενισχύει την υπόθεση ότι το πρωτότυπο υλικό οφείλεται έμμεσα ή άμεσα στον Κουντουρά, λόγω της ιδιαίτερης καταγωγής του από τη Γέρα της Λέσβου. Πιο συγκεκριμένα, το «Τραγούδι χωριάτικο της Μυτιλήνης» (όπως παρουσιάζεται στα προγράμματα) αντιστοιχεί στο τραγούδι «Μεσ’ στου νταμ», το οποίο σε κάποια μουσικά χειρόγραφα παρουσιάζεται ως «Δημοτικό Μυτιλήνης», συνήθως με την ένδειξη Allegro moderato.

Στις επεξεργασίες του Καραηλία περιλαμβάνονται εκδοχές για τρίφωνη παιδική χορωδία με συνοδεία πιάνου (σε Ρε μείζονα), για τετράφωνη (μικτή) χορωδία (σε Φα μείζονα), για τετράφωνη (μικτή) χορωδία με συνοδεία πιάνου (σε Φα μείζονα), για αντρική χορωδία (σε Σολ μείζονα) και μονωδία με συνοδεία πιάνου (σε Ρε μείζονα). Σε κάποιες εκδοχές οι δυο πρώτες φράσεις επαναλαμβάνονται, η κάθε μία ξεχωριστά.

Με βάση αυτές τις επεξεργασίες φαίνεται ότι η πρωτότυπη εκδοχή του τραγουδιού αντιστοιχεί στο παρακάτω υλικό. Πρόκειται για τη μελωδία που έχει αξιοποιηθεί στην υψηλότερη φωνή των χορωδιακών επεξεργασιών, καθώς και στη μονωδία.

Μεσ’ στου νταμ καθούνταν τσι διαλουίζουνταν
τσ’ έξαφνα την είδι τσι διμουνίζουνταν

Ουντάν, ουντάν τσι διμουνίζουνταν
ίσπασιν η τζουγκράνα τσι διμουνίζουνταν.
Ω γαμπρέμ τζατζιλουμάτ’ έβγα στου πυργιέλ κουμάτ’
να σι κάνου μι του φκιάρ’ τσι μι του ματάκ’

Η θειάμ η Γιαμυρσούδα ίχασι τα κακνιάτς
τσι λιόνταν τσι τα γύριβγι μέσ’ στα μαγειριάτς

ουντάν, ουντάν …

Τρεις παλιουγυναίκις τσι δυο παλιουγρεγιές
γκντήσαν του μλάρ’ μου τσι πάει τσι λυγαργιές

ουντάν, ουντάν …

(γκντήσαν = έσπρωξαν, κακνιά = μικρά γαλόπουλα, μλαρ’ = μουλάρι, νταμ = αγροικία-αποθήκη)

Πηγές:
Αρχείο Ευάγγελου Καραηλία. Αρχείο Ελληνικής Μουσικής της Μουσικής Βιβλιοθήκης Λίλιαν Βουδούρη.
Στέφανος Φευγαλάς, «Όψεις της δημοτικής μουσικής στο παιδαγωγικό έργο του Μίλτου Κουντουρά». Εισήγηση στο Επιστημονικό Συνέδριο «Μίλτος Κουντουράς - Στρατής Μυριβήλης: Βίοι παράλληλοι και τεμνόμενοι», Μυτιλήνη, 4-7 Απριλίου 2019.

*Ο Στέφανος Φευγαλάς είναι υποψήφιος διδάκτορας του Παν/μίου Ιωαννίνων.