Μια οικονομία που στηρίζεται σε χιλιάδες πολύ μικρές επιχειρήσεις και σε έναν ιδιαίτερα μεγάλο αριθμό αυτοαπασχολουμένων, αλλά διαθέτει περιορισμένη βάση εργατικού δυναμικού, αποτυπώνουν τα στοιχεία της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής για την Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου. Πρόκειται για στοιχεία που συλλέξαμε και επεξεργαστήκαμε από τις δημοσιεύσεις για την 90^η ΔΕΘ.

Τα δεδομένα για τις επιχειρήσεις και τους αυτοαπασχολουμένους αφορούν το 2023, ενώ εκείνα για την αγορά εργασίας και τον τουρισμό αναφέρονται στο 2025. Παρά τη διαφορετική χρονική βάση, η συνολική εικόνα αναδεικνύει τις ιδιαιτερότητες των μικρών νησιωτικών οικονομιών. Ναι το Βόρειο Αιγαίου δεν είναι μια ενιαίας αγορά, αλλά 10 μικρές νησιωτικές οικονομίες με μεγάλες διαφοροποιήσεις μεταξύ τους. Κάθε νησί είναι μια διαφορετική οικονομική πραγματικότητα.

Μία επιχείρηση ανά έξι κατοίκους

Στο Βόρειο Αιγαίο καταγράφονται συνολικά 34.585 επιχειρήσεις. Αν ο αριθμός αυτός συγκριθεί με τον μόνιμο πληθυσμό των 194.943 κατοίκων που κατέγραψε η Απογραφή του 2021, προκύπτουν περίπου 177 επιχειρήσεις ανά 1.000 κατοίκους. Δηλαδή αντιστοιχεί περίπου μία επιχείρηση για κάθε 5,6 κατοίκους της Περιφέρειας. Σε πάρα πολλές περιπτώσεις οι επιχειρήσεις καλύπτουν κοινωνικές ανάγκες κατοίκων μικρών χωριών. Ένα καφενείο στο Μεγαλοχώρι της Λέσβου, ένα μπακάλικο στην Ατσική της Λήμνου, ένα γαλακτοπωλείο στο Πλάτανο της Σάμου δεν τις κερδοσκοπικές επιχειρήσεις. Καλύπτουν τοπικές κοινωνικές ανάγκες για όσο διάστημα αντέχουν να το κάνουν αυτό.   

Ο μεγάλος αριθμός των πολύ μικρών και ατομικών επιχειρήσεων συνδέεται και με την έλλειψη ενδιαφέροντος ή την αδυναμία μεγαλύτερα επιχειρηματικά σχήματα να καλύψουν αυτές τις τοπικές ανάγκες.

Η εικόνα συνδέεται με τη δομή των τοπικών οικονομιών της Λέσβου, της Χίου, της Σάμου, της Λήμνου και της Ικαρίας, όπου κυριαρχούν μικρές εμπορικές, αγροτικές, τουριστικές και επαγγελματικές δραστηριότητες. Η νησιωτικότητα, η γεωγραφική διασπορά και το μικρό μέγεθος των τοπικών αγορών ευνοούν τη λειτουργία πολλών μικρών μονάδων, οι οποίες συχνά βασίζονται αποκλειστικά στην προσωπική εργασία του ιδιοκτήτη τους.

Άλλο στοιχείο της νησιωτικότητας είναι ο πολυεπαγγελματισμός, ένας μπακάλης σε χωριό της Λέσβου μπορεί ταυτόχρονα να είναι ελαιοπαραγωγός, στην Σάμος ίσως να έχει ένα αμπελάκι. Στα μικρονήσια του Βορείου Αιγαίου ένας άνθρωπος μπορεί να κάνει τρεις και τέσσερις δουλειές ταυτόχρονα.

Σχεδόν δύο στις τρεις επιχειρήσεις χωρίς μισθωτούς

Από τις 34.585 επιχειρήσεις του Βορείου Αιγαίου, οι 22.120 καταγράφονται από την ΕΛΣΤΑΤ ως περιπτώσεις αυτοαπασχόλησης, δηλαδή ατομικές επιχειρήσεις χωρίς μισθωτούς. Αυτό σημαίνει ότι οι αυτοαπασχολούμενοι αντιστοιχούν περίπου στο 64% του συνόλου των επιχειρήσεων της Περιφέρειας.

Το ποσοστό είναι υψηλότερο από το αντίστοιχο πανελλαδικό. Σε ολόκληρη τη χώρα καταγράφονται 1.492.551 επιχειρήσεις, από τις οποίες οι 887.049, δηλαδή περίπου το 59%, αφορούν αυτοαπασχολουμένους χωρίς μισθωτούς.

Στο Βόρειο Αιγαίο οι άνδρες αποτελούν το 54% των αυτοαπασχολουμένων και οι γυναίκες το 46%. Η διαφορά μεταξύ των δύο φύλων είναι μικρότερη από την αντίστοιχη πανελλαδική, όπου το 59% των αυτοαπασχολουμένων είναι άνδρες και το 41% γυναίκες.

Οι αριθμοί δείχνουν ότι η επιχειρηματικότητα στα νησιά στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην προσωπική εργασία. Πίσω από τον υψηλό αριθμό επιχειρήσεων βρίσκονται, επομένως, πολλές μικρές επαγγελματικές μονάδες χωρίς δυνατότητα ή ανάγκη πρόσληψης προσωπικού.

Από μια άλλη σκοπιά τα στοιχεία αυτά δείχνουν πως λείπει από τα νησιά της Περιφέρειας το πνεύμα του συνεργατισμού. Απουσιάζουν από τα νησιά οι προμηθευτικοί συνεταιρισμοί που θα πετύχουν καλύτερες τιμές για τα μπακάλικα, τα εστιατόρια, τις καφετέρειες κλπ, απουσιάζουν οι πιστωτικοί συνεταιρισμοί που θα διευκολύνουν τα μέλη τους με μικροδάνεια, απουσιάζουν οι καταναλωτικοί συνεταιρισμοί που θα οργανώσουν την αγορά και θα εξασφαλίσουν καλύτερες τιμές για τα μέλη τους.  

Απασχολείται λιγότερος από τον μισό πληθυσμό ηλικίας 15 έως 89 ετών

Την ίδια ώρα, τα στοιχεία της Έρευνας Εργατικού Δυναμικού για το 2025 δείχνουν ότι οι απασχολούμενοι στο Βόρειο Αιγαίο αντιστοιχούν στο 48,6% του πληθυσμού ηλικίας από 15 έως 89 ετών. Μοιάζει τρελό αλλά η ΕΛΣΤΑΤ, προφανώς ακολουθώντας τα στατιστικά πρότυπα της Ε.Ε. υπολογιζει στο εν δυνάμει εργατικό δυναμικό ανθρώπους που φθάνουν ως βρίσκονται στην έννατη δεκαετία της ζωής τους. Πρόκειται για ένα από τα χαμηλότερα ποσοστά μεταξύ των Περιφερειών της χώρας.

Το ποσοστό ανεργίας διαμορφώνεται στο 6,3% του εργατικού δυναμικού. Με βάση τα δύο μεγέθη, το συνολικό εργατικό δυναμικό –απασχολούμενοι και άνεργοι– υπολογίζεται περίπου στο 51,9% του πληθυσμού ηλικίας 15 έως 89 ετών. Επομένως, σχεδόν ο μισός πληθυσμός αυτής της μεγάλης ηλικιακής ομάδας βρίσκεται εκτός αγοράς εργασίας.

Σε σχέση με τον συνολικό πληθυσμό της Περιφέρειας, στον οποίο περιλαμβάνονται και τα παιδιά κάτω των 15 ετών, η συμμετοχή στο εργατικό δυναμικό είναι ακόμη μικρότερη. Τα στοιχεία αποτυπώνουν τις συνέπειες της γήρανσης του πληθυσμού, της δημογραφικής συρρίκνωσης και της φυγής ανθρώπων παραγωγικής ηλικίας από τα νησιά.

Χαμηλότερο ποσοστό απασχόλησης από το Βόρειο Αιγαίο εμφανίζουν, μεταξύ άλλων, η Δυτική Μακεδονία με 41,2%, η Ήπειρος με 44,9%, η Δυτική Ελλάδα και η Ανατολική Μακεδονία και Θράκη με 45,1%, η Θεσσαλία με 45,3% και η Κεντρική Μακεδονία με 46,8%. Αντίθετα, στην Κρήτη το ποσοστό φτάνει στο 53,5% και στην Αττική στο 52%.

Περιορισμένο το μερίδιο στον ελληνικό τουρισμό

Συμπληρωματική εικόνα για την οικονομική δραστηριότητα δίνουν τα στοιχεία του τουρισμού. Το Βόρειο Αιγαίο συγκεντρώνει το 2,9% των διανυκτερεύσεων ημεδαπών και μόλις το 1,9% των διανυκτερεύσεων αλλοδαπών στα τουριστικά καταλύματα της χώρας.

Τα ποσοστά παραμένουν περιορισμένα, ιδιαίτερα εάν συγκριθούν με άλλες νησιωτικές Περιφέρειες. Το Νότιο Αιγαίο συγκεντρώνει το 13,2% των διανυκτερεύσεων ημεδαπών και το 29,4% των αλλοδαπών, ενώ στην Κρήτη καταγράφεται το 7,5% και το 25,4% αντίστοιχα.

Η συνολική εικόνα παρουσιάζει μια οικονομία με εντυπωσιακά μεγάλο αριθμό επιχειρήσεων σε σχέση με τον πληθυσμό της, χωρίς όμως αντίστοιχα διευρυμένη μισθωτή απασχόληση. Η εξάρτηση από την αυτοαπασχόληση, το μικρό μέγεθος των επιχειρηματικών μονάδων και η περιορισμένη συμμετοχή του πληθυσμού στην αγορά εργασίας διαμορφώνουν ένα ιδιαίτερα εύθραυστο παραγωγικό μοντέλο για τα νησιά του Βορείου Αιγαίου.