Με τις αλλαγές που επήλθαν με τα σουλτανικά διατάγματα του Χάττι Σερίφ του Γκιούλχανε (1839) και Χάτι Χουμαγιούν (1855), βάσει των οποίων έστω και τυπικά υπήρχε ισονομία και ισότητα μεταξύ των Οθωμανών υπηκόων, ανεξαρτήτως γένους και θρησκεύματος, αλλά και εξαιτίας μιας σειράς ιστορικών γεγονότων που διαδραματίστηκαν τον 18ο αιώνα, βάσει των οποίων οι Ευρωπαϊκές Δυνάμεις πέτυχαν την οικονομική διείσδυσή τους στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, αρχίζει να διαφαίνεται στη Λέσβο μία οικονομική άνθηση.

Η άνθηση αυτή επιτυγχάνεται κυρίως μέσω της αύξησης των εμπορικών συναλλαγών με τα απέναντι παράλια, αλλά και με πόλεις του εξωτερικού. Το εμπόριο πλέον διεξάγεται χωρίς τις απαγορεύσεις του παρελθόντος, έχοντας ως αποτέλεσμα την εισροή μεγάλων κεφαλαίων στο νησί και τη δημιουργία μίας νέας τάξης, της αστικής. Η επαφή με τη δύση επηρεάζει όχι μόνο την οικονομία του νησιού, αλλά και την κοινωνία ευρύτερα. Οι αλλαγές είναι εμφανείς στον τρόπο ζωής, στη μόρφωση και πνευματική καλλιέργεια, στην τέχνη και στην αρχιτεκτονική, που αλλάζουν ολοκληρωτικά από τα μέσα του 19ου αιώνα έως και την απελευθέρωση του νησιού το 1912.

Οι πλούσιοι αστοί της Μυτιλήνης φροντίζουν παράλληλα με την οικονομική τους άνοδο να εκλεπτύνουν το γούστο τους και να καλλιεργούνται πνευματικά. Είναι κοσμοπολίτες και μορφωμένοι, μιλάνε με άνεση ξένες γλώσσες και στέλνουν τα παιδιά τους να σπουδάσουν σε Ευρωπαϊκές πόλεις, όπως στη Μασσαλία, στο Παρίσι, στο Βερολίνο κ.ά. Σε μια εποχή λοιπόν, που το χρήμα ρέει άφθονο στο νησί της Λέσβου οι Μυτιληνιοί διαβάζουν βιβλία παγκόσμιας και ελληνικής κλασικής λογοτεχνίας, εκδόσεις Αρχαίων Ελλήνων κλασσικών, περιοδικά και εφημερίδες της Πόλης, της Σμύρνης, του Παρισιού, της Τεργέστης, της Πετρούπολης, της Αλεξάνδρειας, της Αθήνας και άλλων πόλεων. Στις συλλογές της Δ.Κ.Β. Μυτιλήνης υπάρχει πληθώρα τέτοιων περιοδικών, εφημερίδων και βιβλίων, με ενδεικτικούς τίτλους το Illustration, Historia, Les Annales, La Nouvelle Mode, Revue Medico Pharmaceutique, το ρωσικό περιοδικό Нива (Niva) και τα ελληνόγλωσσα Έσπερος Τεργέστης, Ο Κόσμος, Ο Μέντωρ, Ιπποκράτης, Νεολόγος, Αρμονία, Αμάλθεια, Βρεττανικός Αστήρ κ.ά. Μελετώντας το περιοδικό Η Διάπλασις των Παίδων παρατηρούμε ότι συχνά υπάρχουν αναφορές σε συνδρομητές από τη Λέσβο, οι οποίοι κερδίζουν διαγωνισμούς που διεξάγει το περιοδικό . Διαβάζουμε "... Η Ψυχή της Λέσβου [ΕΕΕ] είναι κατενθουσιασμένη με το Δημοψήφισμα και με τα νέα μυθιστορήματα. Την τρελλαίνουν προπάντων "Οι Μικροί Ακόλουθοι", και επειδή έτυχε να έχη διαβασμένους και τους "Τρεις Σωματοφύλακας"...", και σε άλλο φύλλο "...Έχετε ακούση ποτέ την Βαρειά; Είναι μία μαγευτική εξοχή της Μιτυλήνης, απέχουσα 3/4 της ώρας από την πόλιν. Εκεί ζη σήμερον η Αυγή των Ελπίδων, και είναι τόσον ευτυχής, τόσον ευχαριστημένη, που δεν ποθεί τίποτε άλλο. Μας χαρίζει όλας τας χώρας και όλας τας εποχάς…”.

Ο Αλέξανδρος Βασιλείου, σε επιστολή του τον Μάιο του 1882, στην αδελφή του Μυρσινιώ Κουρτζή που ζει στην Κωνσταντινούπολη της ζητάει να του στείλει τα Άπαντα του Αχ. Παράσχου και τα Άπαντα του Δ. Παπαρρηγόπουλου, τα οποία όπως γράφει τα έχει ανάγκη και δεν μπορεί να τα βρει στη Μυτιλήνη.

Ενώ σε οικογενειακό σημειωματάριο εξόδων, συναντάμε έξοδα για συνδρομή μεταξύ άλλων στην Αμάλθεια, στον Παιδικό Κόσμο, στη Φιλόκαλο Πηνελόπη κ.ά., όπως επίσης και έξοδα για διδασκαλία και προμήθεια βιβλίων μουσικής και αγγλικής, γαλλικής, τουρκικής και γερμανικής γλώσσας. Η πνευματική καλλιέργεια είναι τέτοια, όπου έχουμε περιπτώσεις οικιών με δεύτερο σαλόνι, με τη μορφή μικρού δωματίου, το οποίο χρησιμοποιείται ως βιβλιοθήκη.

10.000 μαθητές σε σχολεία!
Η δίψα για μάθηση και πνευματική ανάταση όλης της κοινωνίας, αποτελεί μέριμνα της νέας αστικής τάξης. Η ίδρυση και λειτουργία σχολείων στηρίζεται σε τοπικούς πόρους και εξασφαλίζεται χάρη στην Εφορεία των Εκπαιδευτικών και Φιλανθρωπικών Καταστημάτων Μυτιλήνης, την κεντρική επιτροπή των οποίων απαρτίζουν επιφανείς προεστοί της πόλης, οι οποίοι με τις εισφορές τους συντηρούν και ενισχύουν την εκπαίδευση στη Μυτιλήνη.

Από το 1874 η εκπαίδευση είναι δωρεάν, επιφέροντας έτσι αύξηση στον αριθμό των μαθητών. Στις αρχές του 20ου αιώνα, η Λέσβος διαθέτει ένα αρκετά ικανοποιητικό και προοδευτικό εκπαιδευτικό δίκτυο, υπερέχοντας έναντι άλλων νησιών του Αρχιπελάγους. Στο νησί λειτουργούν σχολεία σχεδόν σε όλα τα χωριά, αριθμώντας 61 Χριστιανικά και 15 Οθωμανικά, με 10.000 μαθητές.

Οι κάτοικοι της Μυτιλήνης, σύμφωνα με έκθεση του Γάλλου πρόξενου Μυτιλήνης, εμφανίζουν εξαιρετική κλίση και αγάπη προς τα γράμματα, ενώ η έφεση γενικά των κατοίκων του νησιού στη μόρφωση φαίνεται και από το γεγονός ότι τα σχολεία του Παπάδου Γέρας χτίστηκαν με προσωπική εργασία των κατοίκων του χωριού, πληρώνοντας οι ίδιοι τα χρήματα που απαιτούνταν, υπογράφοντας ακόμη και γραμμάτια με τόκο ενώ πρώτες οι γυναίκες των προκρίτων έδωσαν το παράδειγμα, κουβαλώντας πέτρες.

Ένα άλλο παράδειγμα είναι η λειτουργία Λαϊκής Νυχτερινής Σχολής στην πόλη της Μυτιλήνης, όπου μεταξύ άλλων εγγράφονται μαθητές ηλικίας από 12 έως 45 ετών, αρκετοί εκ των οποίων ήταν αγράμματοι. Ενώ ο Ζ.Π. Καμπούρης γράφει "...Πάντως παρ' όλες τις ελλείψεις, ένα είναι το γεγονός, πώς απ' τη μία ως την άλλη άκρη του νησιού, η εκπαίδευση έχει πάρει έναν ρυθμό διαρκώς επιταχυνόμενο. Η ανάγκη του να μάθουν γράμματα, "να ανοίξουν τα μάτια τους", ήταν τόσο επιτακτική που παρέβλεπαν λεπτομέρειες και πολυτέλειες, κατά τις τότε αντιλήψεις".

Στην σατιρική εφημερίδα Μυτιληνιός διαβάζουμε ότι γονιός πάει σε κατάστημα με αστρονομικά όργανα να αγοράσει υδρόγειο σφαίρα για το παιδί του ενώ στην εφημερίδα Αγών υπάρχει διαφήμιση ιδιωτικής Μουσικής Σχολής, που λειτουργεί στο θέατρο Καψιμάλη .

Στη Μυτιλήνη, το 1881, λειτουργούν ένα Προκαταρκτικό σχολείο (Νηπιαγωγείο) αρρένων και ένα θηλέων, ένα Δημοτικό αρρένων και ένα θηλέων, ένα Ελληνικό σχολείο αρρένων, το Γυμνάσιο Αρρένων και το Παρθεναγωγείο, ενώ τα Οθωμανικά είναι ένα Αλληλοδιδακτικό αρρένων και ένα θηλέων, ένα Σχολαρχείο αρρένων (Ρουστιέ) και το Αυτοκρατοτικό Γυμνάσιο Ινταντιέ. Το 1881 λειτουργεί Μουσικό Σχολείο της Εργατικής Αδελφότητας Μυτιλήνης και το 1906 ιδρύεται η Κομνηνάκειος Δημοτική Σχολή στο κτίριο της οποίας το 1910 λειτουργεί η Λαϊκή Νυχτερινή Σχολή Μυτιλήνης.

Ακόμη, τη δεκαετία του 1900 λειτουργούν δύο καθολικά σχολεία, η Γαλλική Σχολή Αρρένων Freres Maristes και η Γαλλική Σχολή Θηλέων (καθολικών καλογριών). Ωστόσο, όλη η εκπαιδευτική κίνηση συγκεντρώνεται γύρω από το Γυμνάσιο Μυτιλήνης, το οποίο το 1875 αναγνωρίζεται από το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η στελέχωση του Γυμνασίου αποτελεί ιδιαίτερο μέλημα της Εφορείας.

Οι Γυμνασιάρχες και οι εκπαιδευτικοί που προσλαμβάνονται, έχουν εμπειρία σε φημισμένες σχολές, είναι κάτοχοι διδακτορικών ελληνικών και ξένων πανεπιστημίων, με πλούσιο συγγραφικό έργο. "...Την διεύθυνσιν του Γυμνασίου και της Αστικής Σχολής έχει ο κ. Εμμ. Δαυΐδ διδ. του Πανεπιστημίου εν Jena της Γερμανίας... Εκ των λοιπών 12 καθηγητών του Γυμνασίου 5 είναι διδάκτορες του Πανεπιστημίου, 1 απόφοιτος της Θεολογικής σχολής Χάλκης, 1 απόφοιτος Γυμνασίου, 1 εφοίτησε δύο έτη εν τω Πανεπιστημείω, 1 είναι πτυχιούχος της Γυμναστικής Σχολής Αθηνών, 1 etudiant de II anne en Litterature de la Sorbonene, 1 candidat de l Universite de Geneves, 1 έχει προσόντα δια την διδακαλίαν της τουρκικής γλώσσης ήτις τείνει ήδη να καταργηθή".

Το Γυμνάσιο διαθέτει επίσης, μία πλούσια συλλογή οργάνων φυσικής και χημείας, γυμναστήριο και μία πολύτιμη βιβλιοθήκη 5000 τόμων, η οποία συγκαταλέγεται στις καλύτερες και πλουσιότερες βιβλιοθήκες της Ανατολής.

Τα αποτελέσματα της βαρύτητας που δόθηκε από τα μέσα του 19ου αιώνα στην εκπαίδευση και στην παιδεία ευρύτερα, αρχίζουν να γίνονται εμφανή προς τα τέλη του αιώνα και στις αρχές του 20ου. Υπάρχει έντονη πολιτιστική δράση με την ίδρυση λεσχών, αγαθοεργών, επαγγελματικών και καλλιτεχνικών σωματείων. Στη Μυτιλήνη την περίοδο 1868-1894 λειτουργούν έξι Τυπογραφεία , με άδεια της Αυτοκρατορικής Κυβερνήσεως, ενώ ο Αρχοντόπουλος αναφέρει και την ύπαρξη πληρέστατου βιβλιοπωλείου και βιβλιοδετείου.

*Απόσπασμα από το Ημερολόγιο 2018 της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Μυτιλήνης με τίτλο «Η «χρυσή εποχή» της Λέσβου (τέλη 19ου-αρχές 20ού αιώνα) μέσα από τις Συλλογές της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Μυτιλήνης