Τα βιβλία λογοτεχνίας λειτουργούν ως καταφύγια του φαντασιακού και του βιωμένου χρόνου μου. Είναι μία από τις μικρές απολαύσεις μου. Ακόμα και όταν το βιβλίο δεν ανταποκρίνεται στις προσδοκίες μου, νιώθω την υποχρέωση να το διαβάσω μέχρι το τέλος, σε μια υποψία ψυχαναγκασμού και αλληλεγγύης στον κόπο του/της συγγραφέα. Στοίβες λογοτεχνικών βιβλίων συγκροτούν τον μίνι ουρανοξύστη του κομοδίνου μου και το περιεχόμενο της βαλίτσας που παίρνω μαζί μου στις ανασκαφές.

Τις βδομάδες που πραγματοποιώ έρευνα πεδίου δημιουργώ ένα φορητό μικροσύμπαν με τα λιγοστά πράγματα που χωρά η βαλίτσα. Εκτός από τα ανασκαφικά θα χωρέσουν και δύο-τρία καλοσιδερωμένα φορέματα και δύο-τρία λογοτεχνικά βιβλία, για τη σχόλη που αποκτά άλλο περιεχόμενο στο πλαίσιο της ανασκαφικής περιόδου. Κατά τη διάρκεια των εξορμήσεων στο πεδίο είμαι συνήθως κατάκοπη από τη χειρωνακτική εργασία αλλά και γεμάτη ενέργεια και χαρά, και είναι τότε που η λογοτεχνία λειτουργεί σαν μικρή πατρίδα ενσφηνωμένη στη μεγαλύτερη και ξεχωριστή πατρίδα, την ανασκαφή.

Διαβάζω πολύ και χωρίς προτίμηση σε είδος, γλώσσα ή λογοτεχνική παράδοση. Τα πιο αγαπημένα δώρα που παίρνω είναι τα καλοσυστημένα βιβλία λογοτεχνίας, όταν μάλιστα η σύσταση έρχεται από άνθρωπο με μεράκι, η πρόκληση της ανάγνωσης είναι κάπως σαν τη συγκίνηση που μόνο το ανασκαμμένο έδαφος και το αρχαιολογικό εύρημα που ξεπροβάλλει από αυτό μπορούν να σου δώσουν. Από αυτή τη δεξαμενή επιλέγω δύο βιβλία αγαπημένα. Και τα δύο ταξιδεύουν τον αναγνώστη σε ανεξερεύνητες πατρίδες και ξεχωρίζουν όχι μόνο για το λογοτεχνικό τους αποτύπωμα αλλά και για την επιμελημένη έκδοση που απευθύνεται στην αφή και την όραση. Είναι δύο διαμαντάκια της παγκόσμιας λογοτεχνίας που συνομιλούν με την αρχαιολογία.

Το πρώτο είναι ο «Πυριτόλιθος - ο τάφος του κυνηγού» του Βέλγου Daniel de Bruycker, ένα παλαιό και δυσεύρετο μυθιστόρημα από τις εκδόσεις Ιστιοφόρο. Πρόκειται για το ποιητικό ημερολόγιο της ανασκαφής μιας Παλαιολιθικής θέσης που ανασκάπτουν τρεις σοβιετικοί επιστήμονες στην καρδιά της Ευρασιατικής στέπας, στο Τατζικιστάν. Το ημερολόγιο συντάσσει ο αρχαιολόγος της ομάδας μυώντας τον αναγνώστη στη φιλοσοφία της αρχαιολογικής επιστήμης. Περιγράφει τη σταδιακή και μαγευτική αποκάλυψη ενός νεαντερτάλιου τάφου και των κτερισμάτων του και ανατέμνει την ανασκαφική εμπειρία με τρόπο ελεγειακό. Αυτό είναι ένα βιβλίο που πάντα συστήνω στους φοιτητές μου, όταν προσπαθώ να τους μυήσω στη μαγεία της ανασκαφής και της Παλαιολιθικής περιόδου.

Το δεύτερο βιβλίο είναι ο «Κατάλογος Απολεσθέντων», της Γερμανίδας Judith Schalansky που κυκλοφόρησε στα ελληνικά γράμματα από τις εκδόσεις Αντίποδες. Το πλέον ποιητικό και ιδιοφυές λογοτεχνικό κείμενο που διάβασα πέρσι και λάτρεψα όχι μόνο για την υπόκωφη συνάφειά του με την αρχαιολογία αλλά και για την εξαιρετική μετάφραση στην ελληνική γλώσσα από τον Γιάννη Καλιφατίδη.

Το βιβλίο αποτελεί μια συλλογή διηγημάτων για στοιχεία με υλική ή άυλη υπόσταση που απωλέσθησαν, καταστράφηκαν ή απορρίφθηκαν: μία ατόλη στον Ειρηνικό Ωκεανό, ένα σπάνιο είδος τίγρης, ένας πίνακας ζωγραφικής, ένα ποίημα της Σαπφούς, μια θλιμμένη ρωμαϊκή βίλα. Αυτά και άλλα ανομοιογενή στοιχεία ιδωμένα στη μακρά διάρκεια ίσως αποτελέσουν αντικείμενα έρευνας της μελλοντικής αρχαιολόγου με την ιερή αποστολή να τα ανασύρει από τη λήθη. Υπηρετώντας την ίδια αποστολή η Schalansky μας προσφέρει ένα λογοτεχνικό έργο πολλών καρατίων και μια αφορμή να ξανασκεφτούμε την πολύτιμη αξία της μυθοπλασίας και της αρχαιολογικής επιστήμης στην Ιστορία με κεφαλαίο Ι.

* Η ΝΕΝΑ ΓΑΛΑΝΙΔΟΥ είναι Καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Ανασκάπτει την προϊστορική παλαιολιθική θέση στα Ροδαφνίδια του Λισβορίου της Λέσβου. Το άρθρο της δημοσιεύθηκε το περασμένο Σαββάτο 1/4/2023 στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ»