Στο βλαχόφωνο χωριό Αβδέλλα του νομού Γρεβενών, γεννήθηκαν τα αδέλφια Γιάννης και Μιλτιάδης Μανάκια, οι όποιοι έμελλε να μείνουν στην ιστορία ως οι πιονέροι κινηματογραφιστές των Βαλκανίων. Υπήρξαν πολυπράγμονες φωτογράφοι και πρωτοπόροι του κινηματογράφου. Μεγαλωμένοι εντός της πολυσπερμίας της οθωμανικής αυτοκρατορίας ανέπτυξαν διαφορετικές αλλά ισχυρές προσωπικότητες, καταφέρνοντας μέσα από τη πολυετή διαδρομή τους να αποτυπώσουν στο έργο τους ολόκληρες τοπικές κοινωνίες, με τους ανθρώπους, την εξέλιξη και τις φυσικές ομορφιές. Τα πρόσωπα και τα γεγονότα που αποτυπώθηκαν μέσα από το φακό τους εκφράζουν σχεδόν το σύνολο της περιόδου στην οποία και φωτογραφήθηκαν ή κινηματογραφήθηκαν.

Η διαδρομή για τους αδελφούς Μανάκια, ξεκινά το 1898 με τη λειτουργία του φωτογραφείου τους στα Ιωάννινα. Η φήμη τους δεν άργησε να εξαπλωθεί γρήγορα και πολύ μακριά. Δυστυχώς, έπειτα από τις διώξεις που υπέστησαν από τις Οθωμανικές Αρχές το εργαστήρι τους μεταφέρεται το 1904, στο Μοναστήρι, ή αλλιώς Μπίτολα. Το Μοναστήρι αποτελεί πολιτιστικό άντρο της εποχής, με κατοίκους μουσουλμάνους και χριστιανούς, αλλά και επιφανείς προσωπικότητες, όπως ο Ίωνας Δραγούμης και ο Επίσκοπος Αιμιλιανός. Ο καλός εξοπλισμός και οι άριστες τεχνικές που χρησιμοποιούσαν, τους έκαναν περιζήτητους και κάπως έτσι προέκυψε η φωτογράφιση του Σουλτάνου στην Κωνσταντινούπολη αλλά και του Βασιλιά Καρόλου του Α’ στο Βουκουρέστι.

Βραβευμένη φωτ. των Αφών Μανάκια που απεικονίζει τη φρίκη του Α’ παγκοσμίου πολέμου με μια γυναίκα και τα παιδιά της από το Μοναστήρι.

Το ταξίδι των αδελφών Μανάκια στην Κωνσταντινούπολη αποτέλεσε μια μεγάλη ευκαιρία για την καριέρα τους, όπου με τη σύμπραξη του Αποστόλη Μπάσδα, ανωτέρου στελέχους της αστυνομίας, εξασφάλισαν τη φωτογράφιση του Σουλτάνου Αβδούλ Χαμίτ και του αδερφού του. Στη ρουμανική πρωτεύουσα, έχοντας ξανά βοήθεια, αυτή τη φορά από έναν Έλληνα φωτογράφο, λαμβάνουν μέρος σε μια φωτογραφική έκθεση, στην αυλή του Βασιλιά Καρόλου. Εκεί, βραβεύονται με ειδικές τιμητικές πλακέτες, για το αισθητικά άρτιο και δεξιοτεχνικό δείγμα της δουλειάς τους, που περιλάμβανε έξι θέματα από την καθημερινή ζωή των βλάχων της Μακεδονίας.

Επίσης, το 1905 επισκέπτονται το Βουκουρέστι, όπου παρευρίσκονται στο γύρισμα μιας ταινίας και μέσα τους ξυπνά το όνειρο του κινηματογράφου. Ο Γιάννης δηλώνει εκστασιασμένος από τη διαδικασία της κινηματογράφησης και πολύ σύντομα, αποκτά την κινηματογραφική μηχανή Bioscop, το πιο δημοφιλές μοντέλο της εποχής, γεγονός που αποτελεί την έναρξη της κινηματογραφικής του σταδιοδρομίας. Η αλήθεια είναι, πώς η κάμερα Bioscop, αποτέλεσε μήλον της έριδος για την εποχή, με έντονες διαμάχες σχετικά με την ευρεσιτεχνία, ανάμεσα στον κατασκευαστή της, Τσαρλς Ούρμπαν και τον Τόμας Έντισον, εφευρέτη άλλων πρώιμων κινηματογραφικών μηχανημάτων. Παράλληλα, ο Ούρμπαν υπήρξε ιδιαίτερα επιφυλακτικός και επιλεκτικός ως προς τους αγοραστές του μηχανήματος του, κάτι το οποίο ίσχυε και για τον Γιάννη Μανάκια. Φημολογείται ότι ο ταραχώδης χώρος των Βαλκανίων όπου δρούσαν οι αδελφοί, έπαιξε τον καθοριστικό ρόλο στην πώληση της. 

Η πρώτη τους κινηματογραφική απόπειρα, λαμβάνει χώρα την ίδια χρονιά, στη γενέτειρα τους και έχει τον τίτλο Υφάντρες. Πρωταγωνίστρια της πρώτης, μονόλεπτης ταινίας τους, ήταν η γιαγιά τους, ηλικίας 117 ετών, η οποία απεικονιζόταν να γνέθει μαλλί και να υφαίνει στον αργαλειό. Πρόκειται για την πρώτη ταινία που σκηνοθετήθηκε σε ολόκληρα τα Βαλκάνια. Στην Αβδέλλα γυρίστηκαν επίσης οι ταινίες Πανηγύρι στις 6-8-1906 στο ελληνικό χωριό Αβδέλλα, Ύφανση στο ελληνικό χωριό Αβδέλλα, Σπιτική δουλειά και Μάθημα παιδιών σε άστεγο σχολείο, στις αυλές. Οι ταινίες αυτές, αποτελούν εθνογραφικά ντοκουμέντα, αναμφίβολα μια πολύτιμη κληρονομιά της νεότερης Βαλκανικής - και όχι μόνο - ιστορίας.

Το δεύτερο σε σειρά ντοκιμαντέρ τους, Το υπαίθριο σχολείο στην Πίνδο, γυρίζεται στο γνώριμο σκηνικό της Αβδέλλας, το 1907, όπου παρουσιάζεται η διδασκαλία στο υπαίθριο ελληνικό σχολείο, έπειτα από μιας μορφής λιτανεία, όπου κληρικοί, πολίτες και παιδιά κατηφορίζουν σε μια πλαγιά, μεταφέροντας μια θρησκευτική εικόνα. Αξίζει να σημειωθεί ότι το εν λόγω υλικό αποτελεί το μοναδικό τεκμήριο της Ελληνορθόδοξης εκπαίδευσης στην Μακεδονία της Οθωμανικής Διοίκησης. Επιπλέον, τα ντοκιμαντέρ Βλάχικος γάμος και Εμποροπανήγυρις αποτυπώνουν την κοινωνικοοικονομική μακεδονική ζωή, συμβάλλοντας στην κατανόηση των ανθρωπίνων σχέσεων αλλά και την οργάνωση της κοινωνίας και των οικογενειών των βλάχων χωρικών.

Οι αδελφοί Μανάκια, μέσα από το φακό της Bioscop, εξασφάλισαν την αιωνιότητα στους πρωταγωνιστές των Βαλκανίων. Αποθανάτισαν συγκλονιστικά γεγονότα, εθνικών διαφορών, ιστορικών αντιθέσεων αλλά και πολιτικών στρατηγικών, μεταξύ των οποίων το κίνημα των Νεότουρκων και οι Βαλκανικοί Πόλεμοι. Το 1908 και έχοντας συνάψει πολύ καλές σχέσεις με την αυλή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, είχαν εξασφαλίσει τη δυνατότητα να φωτογραφήσουν αλλά και να κινηματογραφήσουν, τις στρατιωτικές ασκήσεις των Νεότουρκων, ενώ το 1911 κατέγραψαν αναλυτικά την επίσκεψη του Σουλτάνου Μεχμέτ Ε΄ στη Θεσσαλονίκη, αλλά και ολόκληρο το ταξίδι του ως την επιστροφή του στην Κωνσταντινούπολη. 

Ανάμεσα στα ήδη αναφερθέντα έργα των αδελφών Μανάκια, υπάρχουν επιπλέον τρεις κινηματογραφήσεις τους, με εθνικής σημασίας υπόβαθρο. Πρόκειται για γυρίσματα αναφορικά με την είσοδο του Γεωργίου του Α’ και του διαδόχου Κωνσταντίνου στην Θεσσαλονίκη το 1912, με την επίσκεψη του διαδόχου Κωνσταντίνου στο Μοναστήρι και με τη δολοφονία του Μητροπολίτη Γρεβενών Αιμιλιανού. 

Για μια τριετία, μεταξύ του 1916 και του 1919 ο Γιαννάκης Μανάκια ήταν εξόριστος στη Φιλιππούπολη, με την κατηγορία της κατασκοπείας εις βάρος των Βουλγάρων. Παρ' όλ' αυτά, κατάφερε και εκεί να λειτουργήσει το φωτογραφείο του, όπου και φωτογράφισε τους βασιλείς της Βουλγαρίας και της Σερβίας Φερδινάνδο και Καραγεώργεβιτς, αντίστοιχα. Η λήξη του Α΄ παγκοσμίου πολέμου, συμπίπτει με την άρση της εξορίας του Γιάννη. Οι αδελφοί Μανάκια αποφασίζουν τότε να δημιουργήσουν την δική τους κινηματογραφική αίθουσα στη Μπίτολα. Ο κινηματογράφος Μανάκια, ξεκίνησε να λειτουργεί το φθινόπωρο του 1922, διανύοντας περιόδους ακμής αλλά και ύφεσης, ώσπου το 1939 καταστρέφεται ολοσχερώς εξαιτίας μιας πυρκαγιάς. 

Η αδόκητη αυτή εξέλιξη, στιγμάτισε δια παντός τα δύο αδέλφια και διέσπασε την κοινή τους πορεία, στέλνοντας το Γιάννη στη Θεσσαλονίκη και τον Μίλτο στη Γιουγκοσλαβία. Ο Γιάννης δίδαξε στη Ρουμάνικη Εμπορική Σχολή και εργάστηκε ως φωτογράφος στην παραλία, μέχρι το τέλος της ζωής του, ενώ ο Μίλτος συνέχισε να ασκεί το επάγγελμα του φωτογράφου με την τύχη να συμπεριληφθεί σε μια σειρά γραμματοσήμων, προς τιμήν του.

Τα χρόνια της δημιουργίας για τους αδελφούς Μανάκια, αποφέρουν σήμερα ένα έργο πρωτότυπο, με εθνολογική και ιστορική αξία και ένα αρχείο μεγαλύτερο των 12.000 φωτογραφιών και 67 ταινιών μικρής διάρκειας, με αναμφίβολη καλλιτεχνική αξία. Τις κινηματογραφήσεις τους σήμερα θα τις ονομάζαμε ντοκιμαντέρ. Ξεκινώντας ως φωτογράφοι κι έπειτα  κινηματογραφιστές, υπηρέτησαν την τέχνη τους με αφοσίωση και υψηλή αισθητική. Το αρχείο τους, περιλαμβανομένων γραπτών ντοκουμέντων, καρτ ποστάλ και οικογενειακής αλληλογραφίας, πουλήθηκε τμηματικά σε ένα ίδρυμα της Δημοκρατίας των Σκοπίων και στο Ιστορικό Αρχείο της Μπίτολα. Θα αποτελούσε σοβαρή παράλειψη να μην αναφέρουμε την ταινία του Θεόδωρου Αγγελόπουλου, το Βλέμμα του Οδυσσέα, στην οποία αφενός το πρώτο πλάνο περιλαμβάνει την ταινία Υφάντρες, αφετέρου η υπόθεση αφορά έναν σκηνοθέτη που αναζητά τις χαμένες μπομπίνες ενός φιλμ των αδελφών Μανάκια αποτείνοντας έτσι φόρο τιμής στο έργο και στη μνήμη τους.

Πηγές για περαιτέρω μελέτη.

Τζιόλα, Α. (2017). Η Ιστορία Μπροστά στο Φακό του Γιάννη και Μίλτου Μανάκια. Ιωάννινα - Μοναστήρι - Πίνδος - Γρεβενά – Θεσσαλονίκη. Θεσσαλονίκη: Περιοδικό Δίαυλος.

*Η Μαρίνα Σταμάτη, είναι υποψήφια Διδακτόρισσα, Τμήμα Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας, Πανεπιστήμιο Αιγαίου

«Η υλοποίηση της διδακτορικής διατριβής συγχρηματοδοτήθηκε από την Ελλάδα και την Ευρωπαϊκή Ένωση (Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο) μέσω του Επιχειρησιακού Προγράμματος «Ανάπτυξη Ανθρώπινου Δυναμικού, Εκπαίδευση και Δια Βίου Μάθηση», 2014-2020, στο πλαίσιο της Πράξης «Ενίσχυση του ανθρώπινου δυναμικού μέσω της υλοποίησης διδακτορικής έρευνας Υποδράση 2: Πρόγραμμα χορήγησης υποτροφιών ΙΚΥ σε υποψηφίους διδάκτορες των ΑΕΙ της Ελλάδας»