Έχουν περάσει πάνω από πενήντα χρόνια όταν ως μαθητής σε Δημοτικό Σχολείο της Μυτιλήνης, δεν θυμάμαι ακριβώς σε ποια σχολική γιορτή, συμμετείχα στο εξής θεατρικό δρώμενο: η καλή μαθήτρια της τάξης ντυμένη «Ελλάδα» με λευκό μανδύα και δάφνινο στεφάνι στα μαλλιά, ένωνε τα χέρια της με τους υπόλοιπους μαθητές και μαθήτριες της τάξης που αποτελούσαμε τα διαφορετικά γεωγραφικά διαμερίσματα και γιορτάζαμε την ένωση με την μητέρα-πατρίδα.

Ανάμεσα στις γεωγραφικές περιοχές υπήρχε και η Μικρά Ασία. Θυμάμαι ότι ενώ οι μαθητές και οι μαθήτριες που παρίσταναν τα υπόλοιπα διαμερίσματα στο τέλος πιάνονταν χέρι χέρι με την Ελλάδα, το παιδί που ήταν η Μικρά Ασία έμενε με το χέρι μετέωρο και την μαθήτρια-Ελλάδα να της χαϊδεύει το κεφάλι και να της φωνάζει σε μυτιληναϊκή διάλεκτο: «Μη στιναχωριέσαιΜικρασία μ’.

Μια μέρα θα ρθείς κι συ στην αγκαλιά μ’». Ως απόγονος Μικρασιατών προσφύγων και έχοντας ακούσει από μικρό παιδί όλες τις σχετικές αφηγήσεις,δεν θα ξεχάσω τη συγκίνηση που είχα νιώσει κατά τη διάρκεια του παραπάνω δρώμενου, καθώς και τη γραμμική αύξηση του μίσους μου για τον απέναντι ‘βάρβαρο εχθρό’.

Ως εκπαιδευτικός, παρακολουθώντας εθνικές σχολικές γιορτές, που παρά τα χρόνια που έχουν περάσει λίγο έχει αλλάξει το περιεχόμενο και ο τρόπος παρουσίασης, συχνά θυμάμαι το παραπάνω θεατρικό. Αν και θα προτιμούσα να το είχα ξεχάσει!
Επίσης, ως εκπαιδευτικός κατάλαβα πόσο σημαντικός είναι ο τρόπος που διδάσκει και διδάσκεται κανείς την Ιστορία, αλλά και κατά πόσο οι σχολικές γιορτές και οι αντίστοιχες θεατρικές παραστάσεις διαμορφώνουν αντιλήψεις και στάσεις απέναντι στον εθνικά και πολιτισμικά ‘άλλο’.

Σε μια εποχή όπου η διαπολιτισμική συνύπαρξη και πολιτισμική ανταλλαγή αποτελούν απαραίτητες προϋποθέσεις για την ειρηνική συμβίωση, αλλά και για την ανάπτυξη της αποδοχής και του σεβασμού απέναντι σε κάθε μορφής ετερότητα, ο ρόλος της εκπαίδευσης αρχίζει να αλλάζει.

Το σχολείο χρειάζεται πλέον να αξιοποιήσει όλα τα μέσα προκειμένου να βοηθήσει τους μαθητές και τις μαθήτριες να ανοίξουν τους ορίζοντές τους, να υπερβούν τα εθνικιστικά και πολιτισμικά στερεότυπα, να δουν τον εαυτό τους ως πολίτη του κόσμου και ως υπεύθυνο, στο κομμάτι που τους αναλογεί, για την υποστήριξη των παγκόσμιων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της ισοτιμίας και της ειρήνης.

Η εκπαίδευση χρειάζεται να αξιοποιήσει όλα τα μέσα για τον παραπάνω σκοπό και το θέατρο είναι ένα από τα ισχυρότερα. Το θέατρο μπορεί με τον πλέον ευχάριστο τρόπο να δημιουργήσει προβληματισμούς, να θέσει ερωτήματα, να κάνει κριτικούς σχολιασμούς. Αυτή τη διάσταση του θεάτρου είχαμε την χαρά να διαπιστώσουμε όσοι και όσες παρακολουθήσαμε την παράσταση «Η μνήμη του νερού», μια θεατρική παράσταση με αφορμή τα εκατό χρόνια από την μικρασιατική καταστροφή και ηθοποιούς μαθητές και μαθήτριες του Πρότυπου Γενικού Λυκείου Μυτιλήνης.

Μια παράσταση θεάτρου-ντοκουμέντο, όπου τα παιδιά με την εμψύχωση της σκηνοθέτη ΜάρθαςΜπουζιούρηπροσέγγισαν τα γεγονότα της προσφυγικότηταςόπως αυτά διαδραματίστηκαν την περίοδο της μικρασιατικής καταστροφής, συνδέοντάς τα παράλληλα με τα γεγονότα της σύγχρονης προσφυγιάς. Μια παράσταση γέφυρα ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, όπου η ιστορική μνήμη αποτελεί πλαίσιο για ευαισθητοποίηση και κατανόηση ότι το ‘τότε’ και ‘τώρα’ δεν απέχουν πολύ και ότι το ‘εμείς’ και οι ‘άλλοι αποτελούν όρους εύκολα αναστρέψιμους.

Οι μαθητές-ηθοποιοί της παράστασης, αξιοποιώντας την ερευνητική προσέγγιση της εθνογραφίας και της προφορικής ιστορίας, συνέλεξαν και σχολίασαν προφορικές αφηγήσεις από συγγενείς και άλλους απογόνους προσφύγων της μικρασιατικής περιόδου και με αφορμή τις αφηγήσεις αυτές διαμόρφωσαν ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον και βαθιά συγκινητικό κείμενο.

Ένα κείμενο που πέρα από την αξία του ως τελικού προϊόντος, αναδεικνύει τη σημαντικότητα της διαδρομής από το αρχικό αρχειακού τύπου υλικό στο κείμενο της συγκεκριμένης θεατρικής παράστασης. Μια διαδρομή με φαντασία, ευαισθησία, δημιουργικότητα, αλλά κυρίως κριτική ματιά.

Το περιεχόμενο της παράστασηςσαφώς μεταφέρει την ιστορική μνήμη, όμως μέσα από τη μνήμη του νερού, όπως δηλώνει ο επιτυχής τίτλος της. Αλλά το νερό ως ρέων και ζωντανός οργανισμός δεν έχει μονοδιάστατη μνήμη.

Όπως θυμάται όλα τα δεινά της μικρασιατικής καταστροφής και την προσπάθεια των Μικρασιατών προσφύγων να περάσουν απέναντι για να σωθούν, δεν ξεχνά και τις χιλιάδες βάρκες με τους σύγχρονους πρόσφυγες, καθώς και τους πολλούς από αυτούς που δεν κατάφεραν και δεν καταφέρνουν να σωθούν.

Κι ακριβώς αυτές τις μνήμες θέλει να περάσει το νερό, μνήμες παλιές και εικόνες τωρινές. Μνήμες για τη ζωή στην πατρίδα που έμεινε πίσω και σκέψεις για τη νέα ζωή, σε μια άγνωστη και όχι πάντα φιλόξενη χώρα. Αυτές τις μνήμες θέλησαν να μας περάσουν και οι μαθητές και οι μαθήτριες ηθοποιοί της παράστασης, τις μνήμες από το παρελθόν σε συνδυασμό με τους προβληματισμούς για το παρόν. Και τα κατάφερανμε το παραπάνω!

Αξίζουν συγχαρητήρια στα παιδιά που πήραν μέρος σε αυτή τη θεατρική παράσταση. Συγχαρητήρια όχι μόνο για το σχεδόν επαγγελματικό παίξιμό τους, αλλά και γιατί σε μια από τις δυσκολότερες περιόδους της ζωής τους, μπαίνοντας ή έχοντας μόλις βγει από την τραυματική εμπειρία των πανελλαδικών εξετάσεων, αποφάσισαν να δώσουν τον περιορισμένο ελεύθερο χρόνο τους στη δημιουργία του συγκεκριμένου έργου.

Είμαι σίγουρος ότι τα παιδιά αυτά δεν ανακάλυψαν απλώς τη μαγεία του θεάτρου, αλλά και τη σημαντικότητα της έρευνας, της τεκμηρίωσης και του κριτικού σχολιασμού. Όμως ανακάλυψαν και τη χαρά της συνεργασίας και της συλλογικής δημιουργίας. Συγχρόνως εξοικειώθηκαν με τις διαφορετικές αναγνώσεις της Ιστορίας, ενώ καλλιέργησαν δεξιότητες όπως την ενσυναίσθηση και τη διαπολιτισμική επικοινωνία.

Αξίζουν συγχαρητήρια στο σχολείο και στους διδάσκοντες, γιατί ένα σχολείο που προωθεί τέτοιου τύπου δράσεις και συνεργασίες, είναι ένα ανοικτό σχολείο, ένα σχολείο του μέλλοντος, που φιλοδοξεί να υποστηρίξει τους μαθητές και τις μαθήτριες ώστε να γίνουν κριτικά σκεπτόμενοι και ενεργοί πολίτες, πολίτες που μπορούν να αναπτύξουν διαπολιτισμική σκέψη και να υποστηρίξουν τη λειτουργική συμβίωση σε μια σύγχρονη πολυπολιτισμική κοινωνία.

Και φυσικά συγχαρητήρια στην σκηνοθέτη και εμψυχώτριακ. Μάρθα Μπουζιούρη, η οποία μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα και μέσα από πρωτότυπες θεατρικές δράσεις κατάφερε να οργανώσει την ομάδα και να δημιουργήσουν συλλογικά μια εξαιρετική παράσταση. Μια παράσταση που αξίζει να θυμόμαστε!

*Ο Κώστας Μάγος είναι αναπληρωτής καθηγητής διαπολιτισμικής εκπαίδευσης στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας