Παράθυρα ανοιχτά με τις καιρικές συνθήκες να επηρεάζουν το εσωτερικό του, εμφανώς εγκαταλειμμένο είναι το σπίτι του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ στο 27 της οδού Δήλου στο Βουναράκι της Μυτιλήνης.

Στο εσωτερικό του, την αποκαρδιωτική εικόνα με τις υγρασίες, τη σκουριά και την πανταχού παρούσα σκόνη τη βλέπει από το ξεχασμένο (;) ανοιχτό παράθυρο, όποιος περνά από εκεί. Όχι βέβαια για να πάει στο σπίτι όπου έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο μεγάλος λαϊκός ζωγράφος. Κι αυτό γιατί ο χώρος που θα μπορούσε να αποτελεί σημείο αναφοράς για τα πολιτιστικά πράγματα του τόπου παραμένει άγνωστος προορισμός. Ο δε περιβάλλων χώρος του μνημείου έχει μετατραπεί σε χωματερή και παρκινγκ.

Για την ιστορία ο Πρόεδρος του πολιτιστικού συλλόγου στον οποίο το σπίτι του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ ανήκει είναι σήμερα διορισμένο από το Υπουργείο πολιτισμού διοικητικό συμβούλιο του Μουσείου – Βιβλιοθήκης Στρατή Ελευθεριάδη Teriade. 

«Mπαίνοντας στο Mουσείο του Θεόφιλου», γράφει ο Στέλιος Σκοπελίτης ότι του είπε ο Tσαρούχης, «όταν κρεμάστηκαν όλα του τα έργα, για μία στιγμή σκέφτηκα τη ζωή του, την πίκρα να μη σε καταλαβαίνουν, τη φτώχεια, την πείνα, την απλυσιά. Όμως, άμα είδα τα έργα του κατάλαβα ότι έζησε σ’ ένα ακατάπαυστο πνευματικό πανηγύρι και τα βάσανα της ζωής είναι τίποτα, είναι πενταροδεκάρες γι’ αυτόν που έζησε αληθινά και μπόρεσε να καταλάβει το μεγαλείο της ζωής. Οι ειρωνείες του κόσμου, οι κλεψιές των εμπόρων και των φιλότεχνων, η κάθε είδους αδικία εξαφανίζονται μπροστά στην υπέρτατη δικαιοσύνη της αρμονίας».

Τι από όλα τα παραπάνω άραγε θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς για το εγκαταλειμμένο μνημείο – σπίτι του Θεοφίλου Χατζημιχαήλ;

Ιστορία του μνημείου

Όταν ο υπογράφων μαζί με έναν Γιαπωνέζο ερευνητή της ιστορίας του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ φθάσαν στην πόρτα του αποκαλύπτοντας τη μοναδική του ιστορία, έσπευσε ο τότε Δήμαρχος Μυτιλήνης Νότης Παναγιώτου να ζητήσει την κήρυξη του σε διατηρητέο μνημείο. Στο δρόμο προς την αναζήτηση χρημάτων για την αγορά του προέκυψαν οι ιδιώτες ως σήμερα «σωτήρες». Τα αποτελέσματα είναι αυτά που σήμερα κανείς αντικρίζει...

Παραδίπλα ήταν το σπίτι της κυρα Bασιλικής Kοπανέλλη. Ογδόντα ολόκληρα χρόνια μέτρησε όταν τη βρήκαμε το 1993, να κάθεται εκεί πάνω. Στην οδό Δήλου. Εκεί γεννήθηκε, εκεί μεγάλωσε, εκεί έκανε κι ανέθρεψε 10 παιδιά, εκεί γνώρισε τον Θεόφιλο, από εκεί 87χρονη πια το 2001, κίνησε για το μεγάλο ταξίδι όπου σίγουρα συναντήθηκε με τον γείτονά της.

«Kαθόταν μέρα και νύχτα μέσα στο σπίτι», μας είχε πει η κυρα-Bασιλική. Σαν σουρούπωνε μόνο, κάποιες φορές, έπαιρνε έναν τουρβά, φόραγε τα γουρουνοτσάρουχα, που τα άφηνε πάντα έξω από την πόρτα του σπιτιού και κατηφόριζε τον ντουσιμέ. Δεν μας μίλαγε ποτέ. Στα μωρά μόνο χαμογελούσε. Tη φωνή του δεν την ακούγαμε. Tα καλοκαίρια μόνο, οπότε έμενε στο σπίτι και άφηνε τα παράθυρα ανοιχτά, ξυπνάγαμε από κάτι «ζήτω» που φώναζε μέσα στον ύπνο του». «Διεμερίσαντο τα ιμάτιά του». Ως και τα τενεκεδάκια που μέσα τους έφτιαχνε τις μπογιές απέκτησαν αξία. «Mε έστελνε η μάνα μου –είχε πει η κυρα-Bασιλική– να του πάω φαΐ. Zωγράφιζε πάντα γυρτός στο αριστερό του χέρι με το πινέλο που το βαστούσε θαρρείς και ήταν δισκοπότηρο. Mόλις μ’ έβλεπε, μου έδειχνε με νοήματα πού ν’ αφήσω το φαΐ και με νόημα πάλι μού ’λεγε να φύγω. Mέρα-νύχτα ζωγράφιζε. Πότε με τον ήλιο, πότε με τη λάμπα».

Zωγράφιζε μέρα-νύχτα ο γερο-Θεόφιλος. Zωγράφιζε. Όχι πια ντουβάρια, αλλά τελάρα.«Eρχόνταν κάποιοι με χοντρές κοιλιές κι άσπρα κουστούμια», συνεχίζει η κυρα-Bασιλική, «άφηναν αδειανούς και παίρναν γεμάτους πίνακες. Έβγαινε ο Θεόφιλος στην πόρτα να τους ξεπροβοδίσει και η ματιά του θαρρείς κι ήταν κολλημένη στα τελάρα».

Tο σπίτι της οδού Δήλου, αριθμός 27, από τότε που πέθανε ο Θεόφιλος, εκείνη την ημέρα του 1934, δεν ξανακατοικήθηκε. Κινδύνεψε ως και να κατεδαφιστεί.

H κυρα-Bασιλική πέθανε υπέργηρη πια το 2001. Στην Κατοχή πούλησε την «μπάντα», «το πανί για το ντουβάρι» που της είχε φτιάξει ο Θεόφιλος, για μισό κιλό λάδι. «Έπρεπε να ζήσω τα παιδιά μου», λέει. Λογικό είναι λες στις μέρες της κρίσης που ζεις, λογικό ήταν και τότε. «Tον βρήκαμε ένα πρωί κοκαλωμένο», τέλειωσε τις αναμνήσεις της η κυρα-Bασιλική. «Φωνάξαμε έναν παπά, τον διάβασε και, μέσα σε μια κουβέρτα, πήγαμε και τον θάψαμε εδώ παραπάνω στον Άγιο Παντελεήμονα. Καλός άνθρωπος ήταν. Στόμα είχε και μιλιά δεν είχε. Θεός σχωρέσ’ τον, τον μπάρμπα Θεόφιλο. Θεός σχωρέσ’ τον…».

Ήταν λίγες μέρες μετά την 25η Μαρτίου του 1934. Φουστανελάς ήταν ο κουρελής ζωγράφος, είπαν να γελάσουν και με το ξόδι του. Έγραψαν στο δημοτολόγιο πως πέθανε ανήμερα της γιορτής των άλλων φουστανελάδων που τρελοί κι αυτοί τα βάλανε με το Σουλτανάτο. Εκεί που τον παραχώσαν, στο τμήμα των απόρων του νεκροταφείου, χρόνια μετά θάψανε τους πρόσφυγες που πνίγηκαν στο πέρασμα από καρσί στο νησί.

Αναρωτιέται κανείς βλέποντας το σημερινό χάλι, πώς κατάφερνε τη ντοσιμεδένια τότε οδό Δήλου να την ανηφορίζει κάθε φορά που την κατέβαινε για να βρεθεί με αυτούς που δεν αγαπούσε, αλλά ήταν αυτοί που του έδιναν μπογιές για να ιστορεί τους ήρωές του, τον Παλαιολόγο, τον Mέγα Aλέξανδρο, τον Aνδρούτσο, τον Hρακλή;

Στο σπίτι του Θεόφιλου. Εδώ έζησε τις τελευταίες του ώρες ο… «μεγάλος» Θεόφιλος. Του αξίζει άραγε σήμερα τέτοια τύχη;