Τέτοιες μέρες, με το ξεκίνημα της σχολικής χρονιάς, σχεδόν όλοι μας, εκπαιδευτικοί, γονείς, μαθητές, υπουργείο Παιδείας, εκπρόσωποι φορέων, δημοσιογράφοι και άλλοι μιλούμε για το καλό της εκπαίδευσης. Εδώ, παρακάτω, σταχυολόγησα απόψεις σημαντικών παιδαγωγών και συγγραφέων για το σχολειό και τον μαθητή. Ανάμεσά τους κάποιοι με καταγωγή από τα νησιά μας. Ο Κουντουράς από τη Λέσβο, ο Γεώργιος Καρατζάς από τη Σάμο, ο Αργύριος Μοσχίδης από τη Λήμνο, ο Ιωάννης Τσαρνάς από την Ικαρία, ο Μιχάλης Παπαμαύρος από τη Χίο.

Οι ψυχές του δασκάλου και του παιδιού βρίσκονται πέρα και πάνω από τη μέθοδο. Όταν αυτές επικοινωνούν, βρίσκουν τη μέθοδο. Διαφορετικά κι ολόκληρο το γνωστικό ουρανό να κατεβάζει ο δάσκαλος, είναι καταδικασμένος σε αποτυχία. Άλλωστε, για τον καλλιτέχνη δάσκαλο ισχύουν οι νόμοι της τέχνης, της δημιουργίας, της φυσικότητας, της εσωτερικής διάθεσης. Αυτοί είναι που του ανοίγουν το δρόμο.
Θεόδωρος Κάστανος

Μη καμαρώνομεν την πληθώραν των επιστημόνων μας∙ ούτοι δεν αποτελούσι το απαύγασμα της εν τη παιδεία προόδου μας… Η εκπαίδευσις πρέπει να κρίνηται εκ του λαού. Αι λοιπόν∙ ο λαός τι έμαθε, τι ωφελήθη εκ της πληθωρικής μας εκπαιδεύσεως; […] εφροντίσαμεν μόνον περί της εκτάσεως ουχί δε περί της βαθύτητος του ζητήματος της εκπαιδεύσεως…

Γεώργιος Ν. Καρατζάς
Η ανόρθωσις της παιδεύσεως είναι το πρωτεύον και κύριον τούτου γενομένου, τα λοιπά θα έλθωσιν αφ’ εαυτών… Παιδεύσατε τον λαόν, φωτίσατέ τον δια του λαμπρού φωτός της παιδείας και αμέσως θα ίδητε την Λήμνον μεταβάλλουσαν πρόσωπον μορφώσατε την νέαν γενεάν, διότι εν τη μορφώσει αυτής θ’ αναμορφώσητε την πατρίδα.

Αργύριος Μοσχίδης
Φροντίστε όπως μπορείτε, μέρος από τα γράμματά σας να δώσετε και στο λαό, σε τρόπον ώστε να κατέβη λίγο η κορυφή της κοινωνίας και να ανέβη λίγο ο πυθμένας της, κι’ έτσι η συνάντηση να γίνη πάνω σ’ ένα σημείο πιο ψηλό.
Ποτίστε το έδαφος πάνω στο οποίο πατάτε κι’ έτσι και σεις και τα παιδιά σας θα στεγασθήτε κάτω από το πράσινο και σκιερό δέντρο κοινωνίας φωτισμένης, χρηστής και δίκαιης.

Ιωάννης Δ. Τσαρνάς
Δάσκαλε!
Μη φοβηθείς την αταξία του παιδιού, την καταλαλιά των γερόντων ή τον οπισθοδρομημένο Νόμο! Αν βαλθείς μ’ ενθουσιασμό και με πίστη να εργαστείς για την προαγωγή και την ανάταση της Ζωής που σου εμπιστεύονται, να είσαι σίγουρος, θα σε σεβαστεί αυτή η ζωή Ζωή στο τέλος και θα κλίνει μπροστά σου!…

Μίλτος Κουντουράς
Το σχολείο πρέπει να παρασκευάζει και να δίνει τέτοιους ανθρώπους στην κοινωνία, που όχι μόνο να μπορούν να προσανατολίζονται μέσα στην πολύπλοκη κίνηση της ζωής, μα και να είναι σε θέση, από τη γωνιά που θα τους τοποθετήσει το επάγγελμά τους, να συμβάλλουν στη γενική προσπάθεια για την ανύψωση και τον εξευγενισμό της κοινωνίας τους.

Μιχάλης Παπαμαύρος

Το παιδί πρέπει να γίνει, όχι σαν το δάσκαλό του, μα πρέπει να γίνει εκείνο, που του προδιαγράφει η ψυχικότητά του. Το παιδί πρέπει να πάρει τη μορφή εκείνη, που θα το δώσουν οι έμφυτες ψυχικές του δυνάμεις, που θα τις καλλιεργήσει το σχολείο.

Ο δάσκαλος, ο σωστός δάσκαλος, πρέπει να είναι πάντα ένας κοινωνικός αναμορφωτής, ένας απόστολος μιας θρησκείας, μιας θρησκείας ιδεών.

Δημήτρης Γληνός
Επιτυχημένος είναι εκείνος ο δάσκαλος που έκανε με το έργο του τόσο ώριμο το μαθητή του, ώστε εκείνος να μην τον χρειάζεται πια. Αυτό είναι το μεγάλο κατόρθωμα, ο θρίαμβος του δάσκαλου: να κάνει τον νέο άνθρωπο σε τέτοιο βαθμό αυθύπαρκτο και ανεξάρτητο – στον τρόπο που μεθοδεύει τις παρατηρήσεις και τις σκέψεις του, που κάνει τις εκτιμήσεις του, που καταρτίζει το πρόγραμμα της δράσης του, που βλέπει και σημασιολογεί τον κόσμο και τη ζωή - ώστε να μην έχει πλέον ανάγκη από τη χειραγώγηση κανενός άλλου, ούτε φυσικά του δασκάλου του.

Ευάγγελος Παπανούτσος
Το είναι του [τού δασκάλου] να είναι αλύγιστο στο χρέος, μα και ανάλαφρο σαν την παιδιάστικη ζωή. Απάνω όμως απ’ όλα το βύθισμα στους άλλους, η εκμηδένιση, η διάχυση του εγώ του, μια πλατιά διάχυτη αγάπη. Όχι κάτι που πνίγει την ατμόσφαιρα και τη χαρά της ζωής παρά κάτι που υψώνει.

Αλέξανδρος Δελμούζος
Αυτά μπορεί να αποτελέσουν τροφή για σκέψη, να εφαρμοστούν, μπορούμε ακόμα να ανατρέξουμε στα πλήρη κείμενα και να εμπλουτίσουμε τις παιδαγωγικές γνώσεις μας. Το μετά είναι το σημαντικό, τι κάνουμε. Αυτό απόκειται στον δάσκαλο, ότι κι αν λένε όλοι οι άλλοι.