Στην κεντρική πολιτική σκηνή της Τουρκίας ο πολιτικός ανταγωνισμός καθορίζεται από το γεγονός ότι το κυβερνών Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (ΑΚΡ) έχει τον απόλυτο έλεγχο της διαμόρφωσης της ατζέντας και όλων των ειδησεογραφικών διαύλων. Ωστόσο, ένας ισχυρός δίαυλος αμφισβήτησης της απόλυτης εξουσίας του ΑΚΡ έχει ανοίξει μέσω των δήμων.

Η πραγματικότητα είναι ότι οι δήμοι έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της τουρκικής πολιτικής, ειδικά μετά τις πολιτικές αλλαγές που προκάλεσε η στρατιωτική χούντα τη δεκαετία του ‘80.

Οι δήμοι απέκτησαν μεγαλύτερη εξουσία, που τους βοήθησε να διαδραματίσουν ενεργό ρόλο στην κατανομή των οικονομικών οφελών και τη διαχείριση των πόρων, ανοίγοντας έτσι το δρόμο για την άνοδο πολλών πολιτικών στην κεντρική πολιτική σκηνή, συμπεριλαμβανομένου του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο οποίος έγινε γνωστός ως Δήμαρχος του Μητροπολιτικού Δήμου της Κωνσταντινούπολης (1994-1998).

Η κατοχή του αξιώματος του δημάρχου του μεγαλύτερου μητροπολιτικού δήμου της Τουρκίας, με περίπου 16 εκατομμύρια κατοίκους και με προϋπολογισμό περίπου 30 δισεκατομμύρια Τουρκικές Λίρες (περίπου 3 δισεκατομμύρια ευρώ με την τρέχουσα συναλλαγματική ισοτιμία) είναι μια πολύ σημαντική πολιτική υπόθεση.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο η απώλεια του Μητροπολιτικού Δήμου της Κωνσταντινούπολης το 2019 από τον υποψήφιο της συμμαχίας της αντιπολίτευσης, Εκρέμ Ιμάμογλου, ήταν ένα μεγάλο πολιτικό πλήγμα για το ΑΚΡ του Ερντογάν.

Το κυβερνών κόμμα έχασε επίσης την πρωτεύουσα Άγκυρα από τον υποψήφιο της αντιπολίτευσης, Μανσούρ Γιαβάς, και από τότε ξεκίνησε πόλεμο εναντίον των Δημάρχων της αντιπολίτευσης με μεγάλη έμφαση στην Κωνσταντινούπολη.

Από τη μία πλευρά, τα δικαιώματα του Δημάρχου έχουν αρχίσει να περιορίζονται από την κεντρική εξουσία μέσω προεδρικών διαταγμάτων του Ερντογάν, ενώ, από την άλλη πλευρά, το Δημοτικό Συμβούλιο του Μητροπολιτικού Δήμου Κωνσταντινούπολης, όπου το ΑΚΡ εξακολουθεί να κατέχει την πλειοψηφία μέσω των περιφερειακών δήμων που τον απαρτίζουν, άρχισε μια αδυσώπητη εναντίωση σε οποιαδήποτε απόφαση ήθελε να περάσει ο Δήμαρχος, συμπεριλαμβανομένων κοινωνικά επωφελών και οικονομικά κρίσιμων μέτρων για το λαό.

Μια τέτοια περίπτωση, που έφτασε πρόσφατα στο επίκεντρο της ειδησεογραφίας, είναι η περίπτωση του «Λαϊκού Ψωμιού της Κωνσταντινούπολης» (Χαλκ Εκμέκ), μιας δημοτικής εταιρείας που πουλάει φθηνό ψωμί και άλλα βασικά προϊόντα αρτοποιίας μέσω δημοτικών καταστημάτων στις φτωχότερες γειτονιές.

Τον περασμένο Ιανουάριο, ο Δήμαρχος Ιμάμογλου πρότεινε να αυξηθεί η παραγωγική ικανότητα της Χαλκ Εκμέκ και να ανοίξουν νέα καταστήματα, καθώς η οικονομική κατάσταση των πολιτών επιδεινώνεται ραγδαία, κάτι που ήταν προφανές από τις αυξανόμενες ουρές στα καταστήματα Χαλκ Εκμέκ.

Ωστόσο, η πρόταση απορρίφθηκε με τις ψήφους των συμβούλων που πρόσκεινται στον κυβερνητικό συνασπισμό ΑΚΡ-MHP και που αποτελούν την αντιπολίτευση στο Δημοτικό Συμβούλιο.

Στη συνέχεια, ο Ιμάμογλου επανήλθε με νέα λύση για να ξεπεράσει αυτό το βέτο: ο Δήμος δημιούργησε κινητά πωλητήρια ψωμιού, για να καλύψει την αυξανόμενη ζήτηση ειδικά στις φτωχές συνοικίες της πόλης. Επιπλέον, αποφασίστηκε ότι τα υφιστάμενα καταστήματα θα τα λειτουργούν συγγενείς αναπήρων πολιτών, χήρων και ορφανών, καθώς και θυμάτων πολέμου, όπως είναι εγγεγραμμένοι στο Δήμο.

Η αντίδραση των πολιτών στο βέτο των μελών του Δημοτικού Συμβουλίου καθώς και των περιφερειακών δήμων που ελέγχει το κόμμα του Ερντογάν, ήταν πολύ έντονη ακόμη και μπροστά στις κάμερες. Αργότερα, ως αποτέλεσμα της αντίδρασης του λαού, ηαπόφαση πέρασε από το Δημοτικό Συμβούλιο, αλλά υπό ορισμένες προϋποθέσεις.

Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της εγκατάστασης των καταστημάτων, οι περιφερειακοί δήμοι της Κωνσταντινούπολης, που ελέγχονται από τις κυβερνητικές δυνάμεις, συνέχισαν να δημιουργούν δυσκολίες με διάφορες δικαιολογίες, οι οποίες προβλήθηκαν και πάλι από τα μέσα ενημέρωσης και προκάλεσαν εκ νέου την οργισμένη αντίδραση του λαού.

Τι μας λέει, λοιπόν, η πολιτική που «παίζει με το ψωμί του λαού», όπως λέει το τουρκικό ρητό, για την τρέχουσα κατάσταση στην Τουρκία;

Δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η πολιτική του AKP από την αρχή εξαρτιόταν από τους μηχανισμούς κατανομής των οικονομικών οφελών μέσω των ισλαμιστικών δήμων, καθώς και των ισλαμικών αδελφοτήτων, και κυρίως του ισχυρού δικτύου του Φετουλάχ Γκιουλέν, που ήταν ο ισχυρός σύμμαχος της κυβέρνησης μέχρι το 2013, όταν οι συγκρούσεις μεταξύ κύκλων του Γκιουλέν και του Ερντογάν ήρθαν στο φως.

Το δίκτυο του Γκιουλέν είναι κατά πολλές δεκαετίες παλαιότερο από το κυβερνών κόμμα AKP (που ιδρύθηκε το 2001) και έχει δημιουργήσει παράδοση διαφόρων μορφών φιλανθρωπικών δραστηριοτήτων, από συλλογικές κουζίνες και διανομή τροφίμων στους άπορους, έως τη χορηγία υποτροφιών σε παιδιά οικογενειών χαμηλού εισοδήματος. Με την άνοδο του ΑΚΡ στην εξουσία το 2003, οι ίδιες φιλανθρωπικές δραστηριότητες άρχισαν να διεξάγονται επίσημα και μέσω των δήμων. Αυτό το σύστημα κατανομής οικονομικών πόρων είχε δύο σημαντικά αποτελέσματα για την πολιτική του AKP:

1ον Άσκησε ισχυρή ιδεολογική επιρροή στις κατώτερες τάξεις.
2ον Εμβάθυνε τη σύνδεση του ΑΚΡ με τα χαμηλότερα στρώματα της κοινωνίας.

Ωστόσο, μετά τη σύγκρουση με το κίνημα του Γκιουλέν, οι μηχανισμοί διανομής του κυβερνώντος κόμματος έχασαν την αποτελεσματικότητά τους. Παρότι άλλες θρησκευτικές αδελφότητες, αλλά και ιδρύματα του ίδιου του περίγυρου του Ερντογάν προσπάθησαν να αντικαταστήσουν το δίκτυο του κινήματος Γκιουλέν, αυτό δεν έγινε τόσο επιτυχημένα.

Από την άλλη, οι οικονομικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει η Τουρκία, καθώς και η μεγέθυνση των δικτύων διαφθοράς σήμαιναν ότι η πίτα δεν ήταν πλέον αρκετά μεγάλη για όλους, εξ ου και το ΑΚΡ άρχισε να χάνει τον έλεγχό αυτού του διανεμητικού μηχανισμού.

Το τελευταίο και μεγαλύτερο πλήγμα, ωστόσο, ήταν η απώλεια, το 2019, των μεγαλύτερων μητροπολιτικών δήμων της χώρας, ειδικά της Κωνσταντινούπολης, οι προϋπολογισμοί των οποίων ήταν η κύρια πηγή πόρων για τους μηχανισμούς διανομής του ΑΚΡ.

Τα πράγματα έγιναν ακόμη πιο δύσκολα για τους κυβερνώντες, όταν οι νέοι Δήμαρχοι Κωνσταντινούπολης και Άγκυρας άρχισαν να ερευνούν μη καταχωρημένες οικονομικές δοσοληψίες και υποθέσεις διαφθοράς των παλαιότερων Δημοτικών Αρχών του ΑΚΡ. Μέχρι στιγμής, ο Δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης έχει οδηγήσει 40 φακέλους υποθέσεων διαφθοράς στο δικαστήριο, ενώ ο Δήμαρχος της Άγκυρας απέστειλε φάκελο στο δικαστήριο με κατηγορίες διαφθοράς ύψους τρισεκατομμυρίων Τουρκικών Λιρών που αφορούν την προηγούμενη Δημοτική Αρχή.

Ως εκ τούτου, οι πρωτοβουλίες των νέων Δημάρχων, όπως η περίπτωση του «Λαϊκού Ψωμιού» της Κωνσταντινούπολης, κλονίζουν την πολιτική βάση του ΑΚΡ και, ως εκ τούτου, το κυβερνών κόμμα, από την ηγεσία του ως την οργανωμένη του βάση, διεξάγει πόλεμο κατά των δραστηριοτήτων αυτών των Δήμων.

* Η ΠΙΝΑΡ ΤΣΑΚΙΡΟΓΛΟΥ είναι Δρ Οικονομικών