Με αφορμή τη συνέντευξη του συντοπίτη μας Γιώργου Πλειού, καθηγητή, πρόεδρου του Τμήματος Επικοινωνίας και ΜΜΕ, Πανεπιστημίου Αθηνών για το θέμα των ατομικών ελευθεριών και ειδικότερα την ελευθερία της έκφρασης μέσω των social media, ο Ηλίας Γιαννακόπουλος σχολιάζει:

Surveillance capitalism είναι τα τελευταία χρόνια το όνομα του κοινωνικού συστήματος που ζούμε. Ουσιαστικά, βασίζεται σε δύο πόλους α) της επιτήρησης (δηλ. της συγκέντρωσης πληροφορίας) και β) του καπιταλισμού (δηλ. συγκέντρωσης του πλούτου).

Προκειμένου να καταλήξουμε σε κάποιο ουσιαστικό συμπέρασμα πέρα από την τοποθέτηση θα πρέπει να συμφωνήσουμε πως οι Google και οι Facebook του κόσμου δεν είναι δυνάμεις καλού αλλά επιχειρήσεις. Οι επιχειρήσεις αυτές συνεχώς καταγράφουν, αναλύουν, δημιουργούν προφίλ ανθρώπων για στοχευμένη διαχείρηση συμπεριφοράς και χειραγώγηση, με σκοπό το κέρδος. Αν δεν μπορούμε να συμφωνήσουμε σε αυτό το σημείο πως θεωρούνται απειλή για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατία (διαμορφώνοντας συμπεριφορές), ας συμφωνήσουμε τουλάχιστον πως δεν είναι συνεργάτες, φίλοι και σύμμαχοί μας.

Ακόμα και σήμερα, πολλά από τα Ιδρύματα που υποστηρίζουν τα ανθρώπινα δικαιώματα, τις νέες τεχνολογίες και τη δημοκρατία χαρακτηρίζουν σε εκδηλώσεις και στις εταιρικές τους σελίδες πολυεθνικές όπως το Google και το Facebook ως συνεργάτες και χορηγούς. Οι ίδιοι οργανισμοί που πρέπει να υποστηρίζουν τα δικαιώματά μας συνεργάζονται με αυτούς που τα καταπατούν, υπό την αιγίδα χορηγιών, συμπράξεων δημόσιου-ιδιωτικού τομέα και της «πολυμορφίας». Αυτοί κάνουν για το Big Data αυτό που έκαναν οι γιατροί στις διαφημίσεις τσιγάρων για το Big Tobacco.

Παρ’ όλα αυτά, πρέπει να καταλάβουμε ότι η αποτελεσματική προοδευτική αλλαγή σημαίνει συστημική και κοινωνική αλλαγή. Δεν είναι δυνατόν να επιδιορθωθεί ο όρος surveillance capitalism απλώς διορθώνοντας την επιτήρηση, πρέπει επίσης να διορθωθεί σε ένα βαθμό και ο καπιταλισμός. Οι λύσεις δεν θα προέλθουν από μια αφελή προσδοκία ότι οι «καπιταλιστές» της επιτήρησης θα μεταρρυθμιστούν και θα ενεργήσουν αντίθετα με τα επιχειρηματικά τους συμφέροντα. Ούτε οι λύσεις θα προέλθουν από τα υπάρχοντα χρηματοοικονομικά μοντέλα, όπως τα «startups» που βασίζονται σε επιχειρηματικά κεφάλαια. Οι «startups» είναι επιχειρήσεις μιας χρήσης που έχουν σχεδιαστεί για να αποτυγχάνουν γρήγορα ή να αναπτύσσονται εκθετικά έως ότου γίνουν μονόκεροι δισεκατομμυρίων δολαρίων, εισαχθούν στο χρηματιστήριο ή αγορασθούν από μια μεγαλύτερη εταιρεία όπως η Google και το Facebook για να γίνουν ένα ακόμη γρανάζι στη μηχανή της επιτήρησης.

Δεν υπάρχει ούτε ελευθερία λόγου ούτε ανθρώπινα δικαιώματα στα σημερινά κοινωνικά δίκτυα. Υπάρχουν μόνο τα δικαιώματα που δίνουν η Google Inc, το Facebook Inc, το Twitter Inc και η κάθε σύμβαση με τους όρους χρήσης τους που έχουμε αναγκαστικά αποδεχθεί για να χρησιμοποιούμε τις υπηρεσίες τους.

Μπορεί να υπάρξει κοινωνικό συμβόλαιο οποιουδήποτε είδους πάνω σε υπηρεσία μιας επιχείρησης;

 Αληθινή, ουσιαστική αλλαγή θα έρθει όταν συνειδητοποιήσουμε ότι η ίδια η «αγορά» δεν θα διορθώσει το πρόβλημα. Εάν θέλουμε η τεχνολογική υποδομή να ωφελήσει τα κοινά, πρέπει να χρηματοδοτηθεί από τα κοινά.

Το κλειδί η τεχνολογία να επικρατήσει μαζικά είναι να βασιστεί σε αρχές με σεβασμό ανθρώπινα δικαιώματα. Η Ευρώπη μπορεί να δείξει το δρόμο και να πρωτοστατήσει στην ανάπτυξη μιας άλλης λύσης. Ωστόσο, για να γίνει αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και οι κυβερνήσεις της ΕΕ πρέπει πρώτα να σταματήσουν να θυσιάζουν ανθρώπους στον βωμό της Silicon Valley και των Αμερικανικών μονοπωλίων. Μπορούμε να αρχίσουμε να χρηματοδοτούμε ηθικές, αποκεντρωμένες, δωρεάν και ανοιχτές εναλλακτικές λύσεις από τα κοινά για το κοινό καλό. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι αυτές οι οργανώσεις έχουν κοινωνικές αποστολές ριζωμένες στην ίδια τους την ύπαρξη, οι οποίες δεν μπορούν να καταστρατηγηθούν. Πρέπει να διασφαλίσουμε ότι αυτές οι οργανώσεις δεν μπορούν να αγοραστούν από τους καπιταλιστές εποπτείας.

Δεδομένων των πληροφοριών που έχει ήδη η Silicon Valley και συνεπώς η κυβέρνηση των ΗΠ για τους πολίτες της ΕΕ, δεν πρόκειται μόνο για τα ανθρώπινα δικαιώματά μας και το μέλλον της δημοκρατίας μας, αλλά και για την εθνική ασφάλεια των Ευρωπαϊκών χωρών και της ΕΕ. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να απομακρυνθούμε ή να δημιουργήσουμε ένα Ευρωπαϊκό σιλό. Αντίθετα, πρέπει να διασφαλίσουμε ότι η τεχνολογική υποδομή που χρηματοδοτούμε και κατασκευάζουμε είναι δωρεάν και ανοιχτή, αποκεντρωμένη και διαλειτουργική, είναι ένα νέο πρότυπο έτσι ώστε οποιοσδήποτε, οπουδήποτε στον κόσμο να μπορεί να την χρησιμοποιήσει.