Υπάρχουν φορές που ένα έγγραφο λέει λιγότερα από όσα κρύβει. Στις 23 Απριλίου, το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου, με το υπ’ αριθμ. πρωτ. 72937 έγγραφο, κινεί τη διαδικασία για τον προσδιορισμό μισθώματος εννέα γεωτεμαχίων που προορίζονται για μονάδα αφαλάτωσης στη Βάστρια. Δεν αναφέρει όμως το βασικό, το πού.

Η απάντηση έρχεται μέσα από τη δημοσιογραφική έρευνα του «Ν». Η μονάδα δεν είναι κάπου γενικά και αόριστα. Βρίσκεται στη θέση «Λαφτσή», Άγιος Ιωάννης, μετά τα Ξαμπέλια, στον δρόμο προς τον Μανταμάδο. Εκεί συγκεντρώνονται τα 9 γεωτεμάχια συνολικής έκτασης 70,20 στρεμμάτων. Από αυτά, τα 4 θα φιλοξενήσουν τη μονάδα, ενώ τα υπόλοιπα θα «απλωθούν» μέχρι τη Βάστρια, για να περάσουν οι αγωγοί που θα μεταφέρουν το νερό προς την υπερδομή.

Η εικόνα συμπληρώνεται με τα τεχνικά στοιχεία. Μιλάμε για μονάδα δυναμικότητας 600 κυβικών μέτρων πόσιμου νερού , με δυνατότητα επέκτασης ώστε να καλύπτει πλήρως τις ανάγκες της δομής.

Η διαδρομή που θα ακολουθήσουν οι αγωγοί του νερού μέχρι τη Βάστρια

Περιβαλλοντικές ανησυχίες και πιθανός κίνδυνος

Η αφαλάτωση δεν είναι μια ουδέτερη διαδικασία. Μαζί με το νερό παράγει και άλμη, ένα πυκνό διάλυμα αλατιού που επιστρέφει στη θάλασσα. Δεν διαχέεται εύκολα. Βυθίζεται, «κάθεται» στον πυθμένα και αλλάζει τις συνθήκες ζωής. Το οξυγόνο μειώνεται και οι οργανισμοί που ζουν εκεί δοκιμάζονται.

Σε μια περιοχή όπως η Λέσβος, αυτό σημαίνει άμεσο κίνδυνο για τα λιβάδια Ποσειδωνίας, τα οποία αποτελούν βασικό πυλώνα της θαλάσσιας ζωής. Και δεν είναι μόνο το αλάτι. Τα χημικά που χρησιμοποιούνται για τον καθαρισμό των εγκαταστάσεων, από χλώριο μέχρι αντιδιαβρωτικές ουσίες, επιστρέφουν επίσης στο θαλάσσιο περιβάλλον, ενισχύοντας την επιβάρυνση.

Η συνολική εικόνα δείχνει κάτι ευρύτερο. Μια σταδιακή αλλά ουσιαστική περιβαλλοντική υποβάθμιση της περιοχής. Και αυτή η υποβάθμιση δεν μένει μόνο στο οικοσύστημα. Αγγίζει άμεσα και την τοπική οικονομία. Η εικόνα μιας επιβαρυμένης περιοχής, με πιέσεις στο φυσικό περιβάλλον, λειτουργεί αποτρεπτικά για την τουριστική ανάπτυξη, σε μια περίοδο που το νησί προσπαθεί να ενισχύσει το προφίλ του.

Προστατευμένη περιοχή ή όχι

Μέσα σε όλα αυτά, υπάρχει και ένα ακόμη κρίσιμο ερώτημα. Στο ΦΕΚ 229 του 2012, η συγκεκριμένη περιοχή εμφανίζεται ως προστατευόμενη λόγω υγροτόπου. Από τότε μέχρι σήμερα, δεν υπάρχει σαφής εικόνα για το αν αυτό το καθεστώς εξακολουθεί να ισχύει ή έχει αρθεί.Η απουσία ξεκάθαρης απάντησης εντείνει την αβεβαιότητα. Γιατί αν η προστασία παραμένει, τότε τίθεται ζήτημα συμβατότητας με τον σχεδιασμό. Αν όχι, τότε τίθεται ζήτημα για το πώς και πότε άλλαξε.

Άλλαξαν ακόμα και τη νομοθεσία για τη Βάστρια

Αξίζει να σημειωθεί ότι η εξέλιξη της μίσθωσης των γεωτεμαχίων για την ανέγερση μονάδας αφαλάτωσης έρχεται ως φυσικό επακόλουθο μιας νομοθετικής παρέμβασης που είχε στοχοποιήσει εξαρχής τη Βάστρια. Ήταν 31 Ιουλίου 2025 όταν η ερευνητική δημοσιογραφία του «Ν» αποκάλυπτε ότι το Υπουργείο Μετανάστευσης και Ασύλου επιχειρούσε να αλλάξει αθόρυβα το θεσμικό πλαίσιο, προκειμένου να προχωρήσει χωρίς αντιρρήσεις η κατασκευή της υπερδομής. Το νομοσχέδιο «Αναμόρφωση πλαισίου και διαδικασιών επιστροφών πολιτών τρίτων χωρών – Λοιπές ρυθμίσεις του Υπουργείου Μετανάστευσης και Ασύλου» έκρυβε στο άρθρο 38 μια τροπολογία που θα αποδεικνυόταν καθοριστική.

Με την τροπολογία αυτή αφαιρέθηκε από τις Δημοτικές Επιχειρήσεις Ύδρευσης —και συγκεκριμένα από τη ΔΕΥΑΛ— η αρμοδιότητα έγκρισης μονάδων αφαλάτωσης όταν αυτές αφορούν δομές φιλοξενίας. Η αρμοδιότητα μεταφέρθηκε στον Γραμματέα της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αιγαίου, ουσιαστικά αποδυναμώνοντας τον ρόλο της τοπικής αυτοδιοίκησης σε ένα κρίσιμο ζήτημα που επηρεάζει άμεσα τον τόπο και τους πόρους του.

Η διατύπωση της νέας νομοθεσίας ήταν αποκαλυπτική. Προβλέπει ότι, όταν διαπιστώνεται «επείγουσα ανάγκη υδροδότησης» για τη λειτουργία δομών της κατηγορίας της Βάστριας, η αρμόδια υπηρεσία της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αιγαίου εισηγείται θετικά στον Γενικό Γραμματέα Αιγαίου και Νησιωτικής Πολιτικής, ο οποίος δίνει τη σύμφωνη γνώμη ώστε να προχωρά άμεσα η εγκατάσταση της μονάδας. Με άλλα λόγια, το Υπουργείο δημιούργησε έναν μηχανισμό παράκαμψης όλων των προηγούμενων ελέγχων και αντιρρήσεων.

Το ιστορικό της υπόθεσης εξηγεί πολλά. Από την εποχή που ο Νότης Μηταράκης είχε την πολιτική ευθύνη του Υπουργείου Μετανάστευσης, υπήρχε επίμονη προσπάθεια για κατασκευή μονάδας αφαλάτωσης στη Βάστρια. Η πρόταση είχε εγκριθεί από τη διοίκηση Γιώργου Φλώρου στη ΔΕΥΑΛ με προϋπολογισμό 3 εκατ. ευρώ, πλήρη χρηματοδότηση από το Υπουργείο και πρόβλεψη κάλυψης των ενεργειακών αναγκών μέσω φωτοβολταϊκών.

Όμως, η αλλαγή διοίκησης το 2023 ανέτρεψε τα δεδομένα. Ο πρόεδρος Παναγιώτης Βάλεσης ανακάλεσε την έγκριση, αρνούμενος να δεχθεί ότι η τοπική κοινωνία θα λειτουργήσει ως εκτελεστικό όργανο κεντρικών σχεδιασμών.

Ένα έργο που ανοίγει μέτωπα

Η αποκάλυψη της θέσης στη «Λαφτσή» δεν κλείνει την υπόθεση. Την ανοίγει. Γιατί πλέον η συζήτηση δεν είναι θεωρητική. Είναι συγκεκριμένη, με τόπο, έκταση και επιπτώσεις.Η περιβαλλοντική πίεση, η πιθανή υποβάθμιση και το αποτύπωμα στον τουρισμό συνθέτουν ένα σκηνικό που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί. Και μαζί με αυτά, παραμένει το βασικό ερώτημα. Πόσο έτοιμη είναι η περιοχή να δεχθεί μια τέτοια παρέμβαση και με ποιους όρους.