Σε μια κρίσιμη συγκυρία για τη Λέσβο, όπου η διαχείριση του αφθώδους πυρετού απειλεί άμεσα το ζωικό κεφάλαιο και την τοπική παραγωγή, διακεκριμένοι πανεπιστημιακοί καταθέτουν τεκμηριωμένη επιστημονική παρέμβαση με επίκεντρο τη διάσωση της αυτόχθονης φυλής προβάτου του νησιού. Με υπόμνημα που φέρει τις υπογραφές του καθηγητή Γενετικής Βελτίωσης Αγροτικών Ζώων Α. Κομινάκη, του αναπληρωτή καθηγητή Εκτροφής, Ηθολογίας και Ευζωίας Αγροτικών Ζώων Π. Σιμιτζή, της αναπληρώτριας καθηγήτριας Γονιδιακής Τεχνολογίας Α. Χάγερ και του καθηγητή Υγιεινής Αγροτικών Ζώων Γ. Χριστοδουλόπουλου από το Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, καθώς και του αναπληρωτή καθηγητή Βιοστατιστικής Ν. Δεμίρη από το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, αναδεικνύεται η ιδιαίτερη αξία της φυλής προβάτου Λέσβου ως μοναδικού ζωικού γενετικού πόρου εθνικής σημασίας.

Οι επιστήμονες τονίζουν ότι η συγκεκριμένη φυλή δεν αποτελεί απλώς παραγωγική μονάδα, αλλά ένα εξελικτικά προσαρμοσμένο οικοσύστημα με καθοριστική συμβολή στην επισιτιστική ασφάλεια, την τοπική οικονομία και τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής. Στο πλαίσιο αυτό, προτείνουν την άμεση υιοθέτηση μιας σύγχρονης, συνδυαστικής στρατηγικής αντιμετώπισης της επιδημίας, με έμφαση στον στοχευμένο εμβολιασμό τύπου DIVA, επισημαίνοντας ότι η αποκλειστική επιλογή των μαζικών θανατώσεων ενέχει σοβαρούς κινδύνους για την επιβίωση της φυλής και τη βιωσιμότητα της κτηνοτροφίας στο νησί.

Διαβάστε αναλυτικά ολόκληρη την επιστημονική τοποθέτηση των καθηγητών 

ΥΠΟΜΝΗΜΑ ΠΑΡΕΜΒΑΣΗΣ Θέμα: Σημασία του προβάτου Λέσβου ως κρίσιμου ζωικού γενετικού πόρου– Ανάγκη υιοθέτησης στρατηγικής εμβολιασμού DIVA έναντι του αφθώδους πυρετού

Πρόβατο Λέσβου: ένας ανεκτίμητος εθνικός πόρος στρατηγικής σημασίας

Το πρόβατο Λέσβου δεν συνιστά μια απλή παραγωγική μονάδα του πρωτογενούς τομέα, αλλά έναν αυτόχθονα ζωικό γενετικό πόρο υψηλής αξίας, ο οποίος αποτελεί προϊόν εξέλιξης και προσαρμογής αιώνων στο ιδιαίτερο οικοσύστημα του Βορείου Αιγαίου. Η γενετική του ιδιαιτερότητα, με κυρίαρχο χαρακτηριστικό τη λιποαποθήκη της παχιάς ουράς, του προσδίδει μια μοναδική ικανότητα μεταβολικής ευελιξίας, καθιστώντας το ικανό να επιβιώνει και να αποδίδει κάτω από συνθήκες ακραίας περιβαλλοντικής πίεσης. Σε μια κρίσιμη ιστορική συγκυρία, όπου η κλιματική κρίση επαναφέρει στο προσκήνιο την ανάγκη για ανθεκτικά και χαμηλών εισροών παραγωγικά συστήματα, η φυλή Λέσβου λειτουργεί ως ένα ‘βιολογικό οχυρό΄ για την ελληνική κτηνοτροφία διασφαλίζοντας την αυριανή επισιτιστική μας ασφάλεια. Η συμβολή της φυλής στην τροφική αλυσίδα μέσω της παραγωγής τυροκομικών προϊόντων ΠΟΠ υψηλής ποιότητας (Λαδοτύρι, Κασέρι, Φέτα) σε συνδυασμό με τον ρόλο της στη διατήρηση του κοινωνικού και οικονομικού ιστού της Λέσβου, καθιστούν επιτακτική την προστασία και διατήρησή της. Η ενδεχόμενη απώλεια αυτού του γενετικού υλικού θα σήμαινε τον οριστικό αφανισμό ενός βιολογικού πλούτου που είναι αδύνατον να αναπαραχθεί τεχνητά ή να αντικατασταθεί από εισαγόμενες φυλές, οι οποίες στερούνται της απαραίτητης ανθεκτικότητας.

Προβατοτροφία στη Λέσβο: πυλώνας διατήρησης του κοινωνικού ιστού

Πέρα από τη γενετική και παραγωγική αξία της φυλής προβάτου Λέσβου, η προβατοτροφία στο νησί συνιστά θεμέλιο λίθο της κοινωνικής, πολιτισμικής και οικονομικής συνοχής των τοπικών κοινοτήτων. Πρόκειται για μία δραστηριότητα βαθιά ριζωμένη στον χρόνο, η οποία μεταφέρεται από γενιά σε γενιά και συγκροτεί έναν ιδιαίτερο τρόπο ζωής και παραγωγής, άρρηκτα συνδεδεμένο με το φυσικό περιβάλλον και την πολιτισμική ταυτότητα της Λέσβου. Η ύπαρξη χιλιάδων οικογενειακών εκμεταλλεύσεων προβάτων και η δραστηριοποίηση νέων ανθρώπων λειτουργεί ως ανάχωμα απέναντι στην ερημοποίηση της υπαίθρου, στη δημογραφική αποψίλωση και στην εγκατάλειψη των μειονεκτικών περιοχών. Παράλληλα, η προβατοτροφία στηρίζει ένα ευρύτερο πλέγμα τοπικής οικονομικής δραστηριότητας, που περιλαμβάνει τη μεταποίηση, την τυροκομία και το εμπόριο συμβάλλοντας καθοριστικά στη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής. Υπό αυτό το πρίσμα, η απώλεια του ζωικού κεφαλαίου δεν συνεπάγεται απλώς μια πρόσκαιρη οικονομική ζημία, αλλά συνιστά υπαρξιακή απειλή για τη βιωσιμότητα των κοινοτήτων του νησιού, οδηγώντας σε οριστική εγκατάλειψη της δραστηριότητας και σε μη αναστρέψιμη αποδιάρθρωση του κοινωνικού ιστού.

Το αδιέξοδο της μαζικής θανάτωσης (stamping-out)

Η εφαρμογή της μαζικής θανάτωσης ως αποκλειστική στρατηγική ελέγχου του αφθώδους πυρετού έχει ήδη επιφέρει σημαντική απώλεια ζωικού κεφαλαίου (10.000 ζώα). Η πυκνή χωρική κατανομή των εκτροφών, ειδικά στο βορειοδυτικό τμήμα του νησιού, θέτει εν 1 αμφιβόλω την αποτελεσματικότητα της, ενώ η εφαρμογή της σε κλειστούς και γεωγραφικά περιορισμένους πληθυσμούς όπως αυτός της Λέσβου, ενέχει τον κίνδυνο απώλειας γενετικής ποικιλότητας λόγω δραστικής μείωσης του πληθυσμού. Για τις 3.000 κτηνοτροφικές οικογένειες του νησιού, η θανάτωση του ζωικού τους κεφαλαίου δεν αποτελεί απλή οικονομική ζημία, αλλά οριστικό τερματισμό της επαγγελματικής τους δραστηριότητας και βίαιη αποδιάρθρωση της τοπικής οικονομίας. Όλα τα παραπάνω υποδεικνύουν την ανάγκη αναθεώρησης της χρησιμοποιούμενης στρατηγικής ελέγχου της επιδημίας στο νησί, λαμβάνοντας υπόψη και την πρωθύστερη εμπειρία άλλων χωρών. Στη Μ. Βρετανία, κατά την αντίστοιχη επιδημία του 2001, έρευνες (Keeling et al., 2001; Tildesley et al., 2006) έδειξαν ότι η αποκλειστική εφαρμογή της μαζικής θανάτωσης δεν αποτελεί κατ’ ανάγκη τη βέλτιστη στρατηγική ελέγχου συνοδευόμενη από εκτεταμένες απώλειες ζωικού κεφαλαίου (6,5 εκατομμύρια ζώα), σημαντικές κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις και έντονη κριτική ως προς την αναλογικότητα και τη βιωσιμότητά της (Ηaydon et al. 2004). Επιδημιολογικές μελέτες διεθνώς, προβλέπουν ότι ο εμβολιασμός, συνδυαστικά με μέτρα βιοεπιτήρησης και θανάτωσης, μπορεί να συμβάλει καθοριστικά στον περιορισμό τόσο της εξάπλωσης της επιδημίας όσο και της χρονικής διάρκειάς της (π.χ. Backer et al., 2012; Pesciaroli et al., 2025; Roche et al., 2015). Επομένως, σε περιοχές υψηλής πυκνότητας εκτροφών όπως η Λέσβος, ο ‘εμβολιασμός για επιβίωση’ (vaccinate-to-live) προκρίνεται σε εργαλείο ελέγχου της εξάπλωσης της νόσου, περιορίζοντας σημαντικά τις μαζικές θανατώσεις, μειώνοντας τις επιπτώσεις για τους κτηνοτρόφους, την τοπική κοινωνία και αυξάνοντας την αποδοχή των μέτρων. Αναγνωρίζοντάς τον ως λύση, η Κύπρος έχει ήδη προβεί στην εφαρμογή του εμβολιασμού σε μια προσπάθεια ελέγχου της (https://www.gov.cy/footandmouth/forologika-ofeli-gia-epixeiriseis-nomika επιδημίας proswpa/apolymanseis/). Ωστόσο, η αποτελεσματικότερη εφαρμογή των εμβολιασμών προϋποθέτει τον προσδιορισμό κρισίμων παραμέτρων ανάμεσα στις οποίες ο χρόνος έναρξης, το εύρος και η χωρική κατανομή της ζώνης εφαρμογής εμβολιασμού. Για το λόγο αυτό είναι απαραίτητο να γίνει άμεση επεξεργασία των διαθέσιμων επιδημιολογικών δεδομένων από ειδικούς επιδημιολόγους πραγματογνώμονες σε συνεργασία με τις κτηνιατρικές υπηρεσίες και τοπικούς φορείς ώστε να προσδιοριστεί το βέλτιστο εμβολιαστικό σχήμα.

Εμβολιασμός DIVA: μία σύγχρονη επιστημονική λύση

Υπό το πρίσμα αυτό, καθίσταται αναγκαίος ο στοχευμένος εμβολιασμός με εμβόλια τύπου DIVA (Differentiating Infected from Vaccinated Animals). Η προσέγγιση αυτή επιτρέπει την αποτελεσματική ανοσοπροστασία των ζώων, διατηρώντας ταυτόχρονα τη δυνατότητα επιδημιολογικής επιτήρησης και διάκρισης μεταξύ μολυσμένων και εμβολιασμένων ατόμων μέσω ανίχνευσης μη δομικών πρωτεϊνών (NSPs) (Foord et al., 2007). Η στρατηγική αυτή ευθυγραμμίζεται πλήρως με το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο για την υγεία των ζώων (Animal Health Law - Κανονισμός ΕΕ 2016/429) επιτρέποντας μια πιο ευέλικτη και προληπτική προσέγγιση. Ο Κανονισμός αναγνωρίζει ότι η μαζική θανάτωση μπορεί να αντικατασταθεί ή να συμπληρωθεί από εναλλακτικές στρατηγικές, όπως ο εμβολιασμός, ειδικά όταν διακυβεύεται η επιβίωση σπάνιων φυλών ή η διατήρηση της γενετικής ποικιλότητας. Πέραν του γενετικού κόστους, η οικονομική επιβάρυνση του κράτους για τις αποζημιώσεις και το κόστος ανασύστασης του ζωικού κεφαλαίου είναι δυσανάλογα μεγάλη. Η επένδυση σε ένα πρόγραμμα εμβολιασμού και εργαστηριακής διάκρισης (DIVA) είναι οικονομικά αποδοτικότερη μακροπρόθεσμα, καθώς 2 προλαμβάνει την κατάρρευση της τοπικής οικονομίας και τη μόνιμη απώλεια παραγωγικών μονάδων (Pesciaroli et al., 2025). Η γεωγραφική απομόνωση της Λέσβου διευκολύνει τον έλεγχο των μετακινήσεων και τη δημιουργία μιας ελεγχόμενης ‘ζώνης ασφαλείας’, καθιστώντας το νησί ιδανικό πεδίο για την εφαρμογή του ‘εμβολιασμoύ για επιβίωση (vaccinate-to-live)’ (Barnett et al., 2015). Μετά το πέρας της επιδημίας, η δυνατότητα διάκρισης φυσικής μόλυνσης από τον εμβολιασμό που προσφέρουν τα εμβόλια DIVA μπορεί να αξιοποιηθεί κατάλληλα ώστε να μειωθεί σημαντικά το διάστημα εφαρμογής περιορισμών εμπορίας και επιστροφής στην κανονικότητα.

Προτάσεις και μέτρα

Λαμβάνοντας υπόψη όλα τα παραπάνω, προτείνονται τα ακόλουθα:

 Θεσμική αναγνώριση ειδικού καθεστώτος: Άμεση κήρυξη του προβάτου Λέσβου ως ‘προστατευόμενου εθνικού γενετικού πόρου σε κατάσταση κινδύνου’, γεγονός που νομιμοποιεί την ενεργοποίηση των προβλεπόμενων παρεκκλίσεων από τα πρωτόκολλα μαζικής θανάτωσης.

Ενεργοποίηση της στρατηγικής ‘εμβολιασμός για επιβίωση’: Άμεση εφαρμογή στοχευμένου εμβολιασμού DIVA σε ζώνες υψηλού κινδύνου, συνδυαστικά με στοχευμένη θανάτωση, με στόχο τη δημιουργία ανοσιακού τείχους που θα αποτρέψει την εξάπλωση του ιού και τη μαζική απώλεια πολύτιμων ζώων αναπαραγωγής. Η στρατηγική αυτή πρέπει να καταρτιστεί σε συνεργασία με εμπειρογνώμονες επιδημιολόγους.

Ενίσχυση υποδομής επιτήρησης: Δημιουργία ενός εξειδικευμένου μηχανισμού επιτήρησης στο νησί, με δυνατότητα εργαστηριακής διάγνωσης μη δομικών πρωτεϊνών (NSPs), καταγραφής και ιχνηλάτησης σε πραγματικό χρόνο και σαφή διαχωρισμό εμβολιασμένων και μολυσμένων ζώων.

Κοινωνικοοικονομική θωράκιση: Παροχή πλήρων και άμεσων αποζημιώσεων, σε τιμές αντικατάστασης για τις αναπόφευκτες απώλειες ζώων. Κάλυψη του κόστους ανασύστασης και των διαφυγόντων κερδών για τις μονάδες που πλήττονται, ώστε να αποτραπεί η μαζική εγκατάλειψη του επαγγέλματος.

Συμπέρασμα

Η προστασία του προβάτου Λέσβου δεν συνιστά μόνο ζήτημα υγείας ζώων, αλλά στρατηγική επιλογή διατήρησης των γενετικών πόρων, της επισιτιστικής ασφάλειας και της ανθεκτικότητας του πρωτογενούς τομέα της χώρας. Η διαθέσιμη επιστημονική γνώση υποστηρίζει σαφώς τη μετάβαση σε συνδυαστική στρατηγική με εμβολιασμό DIVA. Το κρίσιμο ζητούμενο πλέον είναι η έγκαιρη πολιτική απόφαση εφαρμογής.