Δέκα χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από την Κοινή Δήλωση Ευρωπαϊκής Ένωσης–Τουρκίας της 18ης Μαρτίου 2016, μια συμφωνία που άλλαξε ριζικά τη διαχείριση του προσφυγικού–μεταναστευτικού στα νησιά του Αιγαίου. Η κάμερα του «Ν» βρέθηκε σε τρεις χώρους–σύμβολα της περιόδου εκείνης: τον δημοτικό καταυλισμό του Καρά Τεπέ, το πρώην ΚΥΤ της Μόριας και το ΠΙΚΠΑ στη Νεάπολη, για να καταγράψει τι υπάρχει σήμερα εκεί όπου για χρόνια στήθηκαν πρόχειρες ζωές.

Τι προέβλεπε η Κοινή Δήλωση

Η συμφωνία ΕΕ–Τουρκίας προέβλεπε ότι όλοι οι «παράτυποι μετανάστες» που περνούν από την Τουρκία στα ελληνικά νησιά μετά τις 20 Μαρτίου 2016 θα επιστρέφονται στην Τουρκία, εφόσον δεν δικαιούνται διεθνή προστασία. Για κάθε Σύρο που επιστρέφεται, ένας άλλος Σύρος θα επανεγκαθίσταται νόμιμα από την Τουρκία σε κράτος-μέλος της ΕΕ («μηχανισμός 1:1»).

Στην πράξη, οι επιστροφές από τα νησιά προς την Τουρκία υπήρξαν περιορισμένες σε σχέση με τις αφίξεις. Από το 2020 και μετά –και ιδίως μετά την πανδημία– δεν έχει πραγματοποιηθεί καμία επιστροφή στο πλαίσιο της Δήλωσης, με τη συμφωνία να παραμένει τυπικά σε ισχύ αλλά ουσιαστικά ανενεργή ως προς το σκέλος αυτό.

Ο δημοτικός καταυλισμός του Καρά Τεπέ: σε πάρκο κυκλοφοριακής αγωγής

Όταν σήμερα γίνεται λόγος για «Καρά Τεπέ», οι περισσότεροι αναφέρονται στη νεότερη, προσωρινή δομή που δημιουργήθηκε μετά την καταστροφή της Μόριας. Ωστόσο, προηγήθηκε ο δημοτικός καταυλισμός του Καρά Τεπέ, που λειτούργησε από το 2015 έως τον Απρίλιο του 2021.

Είχε δημιουργηθεί το 2015 από τον ενιαίο τότε Δήμο Λέσβου και για χρόνια παρουσιαζόταν ως ένα πιο ανθρώπινο, «πρότυπο» μοντέλο φιλοξενίας, με διαφορετική οργάνωση από τα τυπικά κέντρα υποδοχής. Η εκκένωσή του ξεκίνησε στα τέλη Απριλίου 2021, με τη μεταφορά των τελευταίων περίπου 600 αιτούντων άσυλο κυρίως στο προσωρινό ΚΥΤ που έγινε... μόνιμο ή στην Ηπειρωτική Ελλάδα.

Το κλείσιμο είχε προκαλέσει αντιδράσεις από τοπικές συλλογικότητες, όπως η «Συνύπαρξη και Επικοινωνία στο Αιγαίο», που έβλεπαν στη δομή ένα ανθρωπιστικό μοντέλο διαχείρισης.

Το 2022, η τότε δημοτική Αρχή Κύτελη είχε ζητήσει και εξασφαλίσει χρηματοδότηση άνω των 400.000 ευρώ για μελέτη κατασκευής Κλειστού Γυμναστηρίου στον χώρο. Το σχέδιο δεν προχώρησε, καθώς ο χώρος δεν κρίθηκε τότε οικοδομήσιμος.

Η σημερινή δημοτική Αρχή, υπό τον Παναγιώτη Χριστόφα, υπέγραψε διακήρυξη για την κατασκευή βιοκλιματικού πάρκου κυκλοφοριακής αγωγής στην περιοχή. Πρόκειται για την αναβίωση του πάρκου που είχε δημιουργηθεί το 2005, σταμάτησε να λειτουργεί το 2014 και έκτοτε είχε ουσιαστικά αποξηλωθεί.

Στόχος είναι η εκπαίδευση παιδιών σε ζητήματα οδικής ασφάλειας: αναγνώριση σημάτων, κανόνες κυκλοφορίας, καλλιέργεια κουλτούρας ασφαλούς μετακίνησης. Ένας χώρος που φιλοξένησε χιλιάδες ανθρώπους σε καθεστώς αναμονής, μετατρέπεται σταδιακά σε χώρο εκπαίδευσης και πρόληψης. 

ΠΙΚΠΑ: Δεν αποκλείονται οι καλοκαιρινές κατασκηνώσεις

Στις 30 Οκτωβρίου 2020, στις 6.30 το πρωί, ισχυρές αστυνομικές δυνάμεις εισήλθαν στον χώρο του ΠΙΚΠΑ στη Νεάπολη, όπου από το 2012 λειτουργούσε δομή φιλοξενίας ευάλωτων αιτούντων άσυλο από την οργάνωση «Lesvos Solidarity». Η επιχείρηση, παρουσία εισαγγελικού λειτουργού, οδήγησε στη διακοπή λειτουργίας της δομής, που φιλοξενούσε 74 ευάλωτα άτομα.

Το ΠΙΚΠΑ είχε λειτουργήσει για χρόνια ως «Χωριό του Όλοι Μαζί», σε συνεργασία με τις Αρχές, αποτελώντας ένα εναλλακτικό μοντέλο μικρής κλίμακας φιλοξενίας.

Η τότε δημοτική Αρχή είχε εξαγγείλει τη λειτουργία δημοτικών κατασκηνώσεων, χωρίς όμως να υλοποιηθεί το σχέδιο. Σύμφωνα με πληροφορίες του «Ν», η σημερινή δημοτική Αρχή προχωρά σε συνεννοήσεις με συναρμόδια υπουργεία για την αποσαφήνιση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος και της δυνατότητας αξιοποίησης του χώρου.

Ο σχεδιασμός προβλέπει ανάπλαση και μετατροπή του σε χώρο αναψυχής και άθλησης, με ανοιχτό το ενδεχόμενο επαναλειτουργίας καλοκαιρινών κατασκηνώσεων. Ένας χώρος που συνδέθηκε με την αλληλεγγύη, περνά σε μια νέα φάση δημόσιας χρήσης.

Το ΚΥΤ Μόριας

Το Κέντρο Υποδοχής και Ταυτοποίησης στη Μόρια, που καταστράφηκε ολοσχερώς από πυρκαγιά τον Σεπτέμβριο του 2020, υπήρξε για χρόνια το πιο φορτισμένο σημείο της ευρωπαϊκής προσφυγικής κρίσης. Με μέγιστη χωρητικότητα 3.000 ατόμων, έφτασε σε περιόδους να «φιλοξενεί» έως και 28.000, σε συνθήκες που διεθνή μέσα χαρακτήρισαν, και όχι άδικα «ντροπή της Ευρώπης» και «φυλακή».

Η έκταση των τουλάχιστον 52 στρεμμάτων έχει πλέον περάσει στον Δήμο Μυτιλήνης. Σε εξέλιξη βρίσκεται ο καθαρισμός της περιοχής από καμένα υλικά, πρόχειρες κατασκευές και απόβλητα, με στόχο την περιβαλλοντική αναβάθμιση και την έναρξη αξιοποίησης.

Όπως έχει δηλώσει ο Παναγιώτης Χριστόφας, προτεραιότητα αποτελεί η κατασκευή του Μουσικού Σχολείου Μυτιλήνης, δυναμικότητας 250 μαθητών και επιφάνειας σχεδόν 5.000 τ.μ., ένα σχολείο που επί δεκαετίες στεγάζεται σε προσωρινούς χώρους – σήμερα σε εγκαταστάσεις της ΔΥΠΑ.

Παράλληλα, ο Δήμος έχει έτοιμο φάκελο για τη μελέτη κατασκευής Ειδικού Γυμνασίου και Λυκείου, ενώ μέρος της έκτασης προορίζεται για αξιοποίηση από το Πανεπιστήμιο Αιγαίου, με προοπτική δημιουργίας πανεπιστημιακών αιθουσών ή και φοιτητικής εστίας.

Μνήμη και μετασχηματισμός

Δέκα χρόνια μετά την Κοινή Δήλωση, οι χώροι που συνδέθηκαν με εγκλωβισμό, υπερπληθυσμό και διεθνή διασυρμό αλλάζουν χρήση και ταυτότητα. Από πρόχειροι καταυλισμοί και hotspot, μετατρέπονται –ή σχεδιάζεται να μετατραπούν– σε σχολεία, πάρκα και χώρους αναψυχής.

Το ερώτημα που παραμένει, όμως, είναι αν η «αλλαγή σελίδας» αφορά μόνο τη γεωγραφία των δομών ή και τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη και η Ελλάδα διαχειρίζονται το μεταναστευτικό/ προσφυγικό. Οι χώροι μπορεί να καθαρίζονται και να αναπλάθονται. Οι πολιτικές που τους γέννησαν, παραμένουν στο τραπέζι με πολέμους να είναι σε εξέλιξη.

Από την άλλη πολλες οργανώσεις και εθελοντές σχολιάζουν ότι η ανάπλαση δεν αναιρεί την αναγκαιότητα ιστορικής αποτύπωσης. Ίσως η συζήτηση για έναν διακριτό χώρο μνήμης –μιας μόνιμης σήμανσης, ενός μικρού εκθεσιακού σημείου, ενός ψηφιακού αρχείου ή μιας θεσμικής καταγραφής– να αφορά όχι μόνο το παρελθόν, αλλά και το μέλλον.