Η μείωση των ιχθυοαποθεμάτων στο Βόρειο Αιγαίο και συνολικά στις ελληνικές θάλασσες δεν είναι ένα μεμονωμένο επεισόδιο, αλλά μια τάση που αποτυπώνεται όλο και πιο καθαρά στα διαθέσιμα στοιχεία. Με αφορμή τα πρόσφατα δεδομένα της ΕΛΣΤΑΤ για την πενταετία 20 24, ο καθηγητής Θαλάσσιας Βιολογίας και κοσμήτορας της Σχολής Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου, Δρόσος Κουτσούμπας μιλώντας στον ραδιοφωνικό σταθμό 99 fm ΣΤΟΝΗΣΙ και την εκπομπή «Μιλάμε Οικονομικά», εξήγησε γιατί οι διακυμάνσεις από χρονιά σε χρονιά είναι φυσιολογικές, αλλά οι σταθερές πτωτικές γραμμές  με μακροχρόνια βάση είναι το καμπανάκι που δεν επιτρέπει εφησυχασμό.

Οι φυσικές διακυμάνσεις και η μεγάλη εικόνα

Ο ίδιος υπενθύμισε ότι όλα τα θαλάσσια είδη έχουν καλές και κακές χρονιές, καθώς η επιτυχία της αναπαραγωγής επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες. Αυτό σημαίνει πως οι ετήσιες αυξομειώσεις είναι αναμενόμενες. Η επιστημονική ανάγνωση, όμως, δεν γίνεται με το βλέμμα μόνο στο σήμερα, αλλά σε βάθος χρόνου, με συγκρίσεις ανά 5ετία, 10ετία ή και 50ετία, ώστε να αποκαλυφθούν οι τάσεις και όχι οι στιγμιαίες εξάρσεις.

Τι δείχνει η πενταετία 20 -24

Σύμφωνα με την περιγραφή του καθηγητή, Δρόσου Κουτσούμπα, τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ δείχνουν ότι την τελευταία πενταετία 2020 - 2024 καταγράφεται μια μείωση περίπου 15 με 20% σε σχέση με την προηγούμενη πενταετία 2015 - 2020. Η εικόνα αυτή δεν αφορά μόνο το Βόρειο Αιγαίο, αλλά χαρακτηρίζει συνολικά τις ελληνικές θάλασσες. Και δεν περιορίζεται μόνο στα ψάρια. Αγγίζει επίσης κεφαλόποδα όπως σουπιές και καλαμάρια, αλλά και καρκινοειδή όπως γαρίδες και αστακούς, δηλαδή ένα ευρύ φάσμα αλιεύσιμων ειδών που στηρίζουν τόσο την αλιεία όσο και την καθημερινή διατροφή.

Ο κοινός παρονομαστής είναι ο άνθρωπος

Στο ερώτημα γιατί συμβαίνει αυτή η σταθερή μείωση, ο καθηγητής απάντησε ότι, όπως σε πολλές μορφές υποβάθμισης του θαλάσσιου περιβάλλοντος, ο κοινός παρονομαστής είναι οι ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Περιέγραψε δύο βασικούς μηχανισμούς που λειτουργούν σωρευτικά. Ο πρώτος είναι η υπεραλίευση, δηλαδή όταν ψαρεύουμε περισσότερο από όσο μπορεί να αναπληρώσει ένας πληθυσμός μέσω της αναπαραγωγής. Ο δεύτερος είναι η καταστροφή και η υποβάθμιση των βιοτόπων, των χώρων δηλαδή όπου τα είδη αναπαράγονται, τρέφονται και ολοκληρώνουν κρίσιμα στάδια του κύκλου ζωής τους.

Υπεραλίευση όταν αφαιρείς περισσότερα από όσα μπαίνουν

Με απλά λόγια, όπως σημείωσε, αν σε έναν πληθυσμό εισέρχονται 100 απόγονοι, αλλά η αλιευτική πίεση αφαιρεί 120 ή 150, τότε το απόθεμα μειώνεται διαρκώς και στο τέλος δεν υπάρχει αρκετή βάση για να παραχθεί η επόμενη γενιά. Η υπεραλίευση δεν έχει μία μόνο μορφή. Συνδέεται με τον αριθμό των σκαφών, τη συχνότητα της δραστηριότητας, τα εργαλεία, αλλά και τις περιοχές όπου ασκείται αλιεία. Όταν ξεπερνιούνται τα όρια της βιώσιμης απόδοσης, οι θαλάσσιοι οργανισμοί μπαίνουν σε τροχιά φθοράς.

Βιότοποι υπό πίεση και το παράδειγμα της Ποσειδωνίας

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στα λιβάδια Ποσειδωνίας, ένα οικοσύστημα κομβικό για τη Μεσόγειο, καθώς λειτουργεί ως καταφύγιο και τόπος αναπαραγωγής για πολύ μεγάλο αριθμό οργανισμών. Η υποβάθμισή τους, είτε από συρόμενα εργαλεία είτε από ρύπανση όπως ανεπεξέργαστα αστικά λύματα, περιορίζει τον χώρο ζωής και αναπαραγωγής. Ο καθηγητής ανέφερε ότι ένα 30% της έκτασης των λιβαδιών Ποσειδωνίας στη Μεσόγειο έχει χαθεί τα τελευταία 30 χρόνια, δείχνοντας πόσο γρήγορα αλλάζει το υπόβαθρο πάνω στο οποίο στηρίζονται οι πληθυσμοί.

Τοπική αντανάκλαση στο τραπέζι και στην αγορά

Για τα μικρά πελαγικά είδη όπως σαρδέλα και γαύρος, που έχουν υψηλή εμπορική σημασία και φτάνουν ευρύτερα στον καταναλωτή, η μείωση των αλιευμάτων έχει και οικονομικές συνέπειες. Ο καθηγητής συνέδεσε τις διακυμάνσεις της αναπαραγωγής με το αβιωτικό περιβάλλον και υπενθύμισε ότι στο Βόρειο Αιγαίο, μια σχετικά ολιγοτροφική περιοχή, η παραγωγικότητα επηρεάζεται από τις εισροές θρεπτικών από άλλες θαλάσσιες μάζες και από μεγάλα ποτάμια. Η εμπειρική παρατήρηση ότι οι χρονιές με περισσότερη βροχή φέρνουν συχνά καλύτερα αλιεύματα, αποκτά επιστημονική βάση μέσα από την αλυσίδα θρεπτικών αλάτων, φυτοπλαγκτού, ζωοπλαγκτού και τελικά των ψαριών.

Ανάκαμψη με ευχολόγια δεν γίνεται

Στο ερώτημα αν μπορούμε να περιμένουμε ανάκαμψη, η απάντηση ήταν ξεκάθαρη. Χρειάζονται συγκεκριμένες πολιτικές και μέτρα για να σταματήσει η πτώση και να δημιουργηθούν προϋποθέσεις επιστροφής. Μίλησε για ρυθμίσεις στον αριθμό σκαφών ανά περιοχή, για επιτρεπόμενα εργαλεία, για καθορισμό ημερών και ωρών αλιείας και για τεχνικές επιλογές όπως το άνοιγμα στο μάτι των διχτυών που επιτρέπει σε μικρά άτομα να διαφεύγουν. Τόνισε επίσης την ανάγκη αυστηρότερης προστασίας ευαίσθητων βιοτόπων, ειδικά απέναντι σε συρόμενα εργαλεία.

Θαλάσσια πάρκα με πραγματική διαχείριση

Κεντρικό εργαλείο στη συζήτηση ήταν οι θαλάσσιες προστατευόμενες περιοχές. Ο καθηγητής εξήγησε ότι τα πραγματικά θαλάσσια πάρκα δεν είναι απλώς ένας χαρακτηρισμός σε χάρτη, αλλά απαιτούν διαχείριση, φύλαξη και επιστημονική παρακολούθηση. Έφερε στο τραπέζι την έννοια των paper parks, περιοχών που υπάρχουν τυπικά αλλά δεν έχουν μηχανισμό εφαρμογής. Όταν, αντίθετα, υπάρχει ουσιαστική εφαρμογή, τα αποτελέσματα είναι θεαματικά. Ανέφερε ότι μέσα σε 5 με 7 χρόνια μπορεί να καταγραφεί αύξηση βιομάζας έως 400% και αύξηση αριθμών ατόμων 150 με 200%, με οφέλη που δεν μένουν μόνο εντός των ορίων, αφού πολλοί οργανισμοί κινούνται και τροφοδοτούν και τις γύρω ζώνες.

Η συμμετοχή των ψαράδων προϋπόθεση επιτυχίας

Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στη στήριξη των τοπικών κοινωνιών και των επαγγελματιών. Αναφέρθηκε ως παράδειγμα η πρωτοβουλία στην Αμοργό, όπου οι ίδιοι οι ψαράδες, σε συνεργασία με επιστήμονες και φορείς, δεσμεύτηκαν σε μέτρα προστασίας ώστε το όφελος να επιστρέψει στην κοινότητα. Η λογική αυτή, όπως σημείωσε, μπορεί να λειτουργήσει και με μικρότερες ζώνες, μικρά καταφύγια σε ευαίσθητα σημεία, ακόμη και με εκ περιτροπής κλεισίματα ανά 5ετία, ώστε να ανακάμπτουν οι πληθυσμοί και να αξιολογούνται τα αποτελέσματα.

Κλιματική αλλαγή και ξενικά είδη αλλάζουν το παιχνίδι

Στη συνέχεια η συζήτηση πέρασε στην κλιματική αλλαγή, που πλέον θεωρείται καθοριστικός παράγοντας στη διαχείριση. Η αύξηση της θερμοκρασίας οδηγεί, όπως είπε, στην τροπικοποίηση της Μεσογείου, ευνοώντας την εγκατάσταση ξενικών ειδών. Η επίδραση δεν είναι μόνο βιολογική αλλά και οικονομική, με χαρακτηριστικό παράδειγμα τον λαγοκέφαλο που είναι τοξικός και δημιουργεί απώλειες για τους αλιείς, αλλά και το λεοντόψαρο που μπορεί να αξιοποιηθεί διατροφικά, υπό προϋποθέσεις, ως μια ρεαλιστική μορφή προσαρμογής. Το κρίσιμο συμπέρασμα ήταν ότι δεν μπορούμε να σταματήσουμε την είσοδο, αλλά μπορούμε να ενισχύσουμε την ανθεκτικότητα, διατηρώντας υγιείς βιοτόπους και αυτόχθονες κοινότητες που μπορούν να αντιδρούν στον εισβολέα.

Χωρίς δεδομένα δεν υπάρχει σωστή πολιτική

Στην καρδιά των προτάσεων βρίσκεται η παρακολούθηση. Ο καθηγητής Δρόσος Κουτσούμπας τόνισε ότι η χώρα διαθέτει πλέον επιστημονικό δυναμικό και τεχνογνωσία, αυτό που λείπει είναι σταθεροί πόροι και αποφάσεις για προγράμματα συστηματικής καταγραφής. Χωρίς σαφή εικόνα των αποθεμάτων, δεν μπορεί να απαντηθεί ούτε το πιο απλό διαχειριστικό ερώτημα, πόσο μπορούμε να ψαρέψουμε χωρίς να καταρρεύσει ο πληθυσμός. Έφερε μάλιστα τοπικά παραδείγματα, όπως είδη που κάποτε ήταν άφθονα και σήμερα απουσιάζουν, υπογραμμίζοντας ότι η έρευνα χρειάζεται μέσα, σκάφη, εργαστήρια και προσωπικό, όχι μόνο καλή θέληση.

Ιχθυοκαλλιέργειες ούτε δαιμονοποίηση ούτε αδιαφορία

Κλείνοντας, έγινε αναφορά στις ιχθυοκαλλιέργειες, οι οποίες παγκοσμίως αυξάνονται, ως απάντηση στο έλλειμμα φυσικών πόρων. Ο καθηγητής σημείωσε ότι η Ελλάδα έχει ισχυρή τεχνογνωσία, ειδικά σε είδη όπως τσιπούρα και λαβράκι, και ότι δεν είναι σωστό να αντιμετωπίζεται συλλήβδην η δραστηριότητα ως ρυπογόνα. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από το πού χωροθετείται μια μονάδα, από τα βάθη, τα ρεύματα, την κλίμακα και τη φέρουσα ικανότητα της περιοχής. Το ζητούμενο, όπως τόνισε, είναι η επιστημονική τεκμηρίωση πριν και η συνεχής παρακολούθηση μετά, ώστε η ανάπτυξη να είναι συμβατή με το θαλάσσιο περιβάλλον και τις υπόλοιπες δραστηριότητες της παράκτιας ζώνης.

Δείτε όλη την συνέντευξη εδώ: