«Θέλεις να συνάψουμε ένα Σύμφωνο Συμβίωσης»; Μια νέα πρόταση που μπήκε στη ζωή μας στο τέλος του 2015, αν και προϋπήρχε ως θεσμός από το 2008. Μόνο που, επιτέλους το 2015 επεκτάθηκε και στα ομόφυλα ζευγάρια.

Το Σύμφωνο Συμβίωσης αρέσει σαν ιδέα σε αυτούς που δεν θέλουν να κουβαλήσουν το… κοινωνικό, οικογενειακό, πολιτισμικό «βάρος» του γάμου και ταυτόχρονα να μη δαπανήσουν μεγάλα ποσά για μία τελετή, αλλά ίσως να το γιορτάσουν με ένα… πάρτι! Η απόφαση και η επίσκεψη στον συμβολαιογράφο για τις υπογραφές αρκούν. Από την στιγμή που θα κατατεθεί αντίγραφο στο Ληξιαρχείο του τόπου κατοικίας, ισχύει νομικά. Και αν ο «πολιτικός γάμος» κάποτε τάραζε τα νερά της παράδοσης και των οικογενειών, το Σύμφωνο Συμβίωσης που απευθύνεται σε όλους τους πολίτες χωρίς διακρίσεις, βάζει ακόμα ένα προοδευτικό λιθαράκι.

Πρόκειται ουσιαστικά για μία νέα μορφή επίσημου δεσμού μεταξύ ενός ζευγαριού, ανεξαρτήτως φύλου. Εξάλλου, πολλά ζευγάρια συμβιώνουν χωρίς την επισημότητα του θεσμού του γάμου, και συνεπώς το Σύμφωνο έρχεται να τα διευκολύνει.
Με το Σύμφωνο Συμβίωσης κατοχυρώνονται -και σε πολλές περιπτώσεις εξομοιώνονται με τον γάμο-, τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις των μελών του ζευγαριού που συμβιώνουν χωρίς να έχουν τελέσει γάμο. Η νομική πράξη που νομιμοποιεί τη σχέση δύο ανθρώπων με αυτόν τον τρόπο, δίχασε και διχάζει την κοινή γνώμη και την πολιτική ηγεσία, εξαιτίας, βεβαίως και της ισχύς της στα ομόφυλα ζευγάρια. Ωστόσο φαίνεται πως ήταν μια κοινωνική αναγκαιότητα που διασφαλίζει τα μέλη του ζευγαριού, που δεν θέλει να προχωρήσει σε γάμο, σε δικαιώματα (όπως περιουσιακά, συνταξιοδοτικά, κληρονομικά, κ.ά.) που απορρέουν από τη σχέση τους.

Πρώτη βασική διαφορά ανάμεσα στον γάμο και το σύμφωνο συμβίωσης είναι ο τρόπος σύναψης. Ειδικότερα, όπως εξηγεί η Ειρήνη Βαρελτζίδου, ο γάμος συνάπτεται με προφορική δήλωση ενώπιον του δημάρχου με την παρουσία δύο μαρτύρων, κατόπιν άδειας του δημάρχου και μετά την γνωστοποίηση του με αγγελία ή με ιερολογία. Το σύμφωνο συμβίωσης,από την άλλη, συνάπτεται με συμβολαιογραφική πράξη που για να ισχύει πρέπει να καταχωρηθεί στο ληξιαρχείο, μειώνοντας έτσι τη γραφειοκρατία.

Ο γάμος και το σύμφωνο συμβίωσης διαφέρουν ακόμα και στα πρόσωπα τα οποία μπορούν να τα συνάψουν. Συγκεκριμένα, σύμφωνο συμβίωσης μπορούν να συνάψουν όσοι έχουν πλήρη δικαιοπρακτική ικανότητα, χωρίς να λαμβάνεται υπόψη αν τα ζευγάρια είναι ετερόφυλα ή ομόφυλα. Στον γάμο, όμως, τα ζευγάρια πρέπει να είναι ετερόφυλα και δίνεται η δυνατότητα σε άτομα τα οποία δεν έχουν πλήρη δικαιοπρακτική ικανότητα να συνάψουν γάμο υπό προϋποθέσεις (για παράδειγμα, όποιος είναι 10-18 ετών, επειδή δεν έχει πλήρη δικαιοπρακτική ικανότητα μπορεί να συνάψει γάμο μόνο με άδεια δικαστηρίου).

Σημαντικές διαφορές ανάμεσα σε αυτούς τους δύο θεσμούς του οικογενειακού δικαίου υπάρχουν και στην ακύρωση ή λύση τους. Το σύμφωνο συμβίωσης μπορεί να το προσβάλλει ο εισαγγελέας μόνο αν αντίκειται στη δημόσια τάξη, αν υπάρχει ήδη γάμος που δεν έχει λυθεί ή και άλλο παράλληλο σύμφωνο συμβίωσης ή αν έχει γίνει μεταξύ συγγενών εξ αίματος ή εξ αγχιστείας. Σε περίπτωση που υπάρχει σύμφωνο συμβίωσης και μεταγενέστερα γίνει πολιτικός ή θρησκευτικός γάμος, τότε θεωρείται ότι επέρχεται αυτοδικαίως η λύση του. Ως προς τη διατροφή μετά τη λύση του συμφώνου δεν υπάρχει καμία διαφοροποίηση από τους κανόνες που ορίζουν τη διατροφή μετά τη λύση του γάμου.

Ως προς το δικαίωμα τεκνοθεσίας, στον γάμο οι δυο σύζυγοι έχουν από κοινού το δικαίωμα, ενώ στο σύμφωνο συμβίωσης δεν προβλέπεται ρητά. Ως προς το επώνυμο των παιδιών τα πράγματα είναι πιο ξεκάθαρα. Στο σύμφωνο συμβίωσης το επώνυμο των παιδιών που γεννιούνται όπως ρητά ορίζει ο νόμος κατά τη διάρκεια του σύμφωνου συμβίωσης ή μέσα σε 300 μέρες από τη λύση ή την ακύρωση του, είναι εκείνο που επέλεξαν οι γονείς με κοινή, έγγραφη και αμετάκλητη δήλωση τους και περιέχεται στο σύμφωνο. Τέλος σε αντίθεση με τον γάμο που δίνεται η δυνατότητα στους συζύγους να προσθέτουν ληξιαρχικά στο επώνυμο τους το επώνυμο του συζύγου, το σύμφωνο συμβίωσης δε μεταβάλλει καθόλου το επώνυμο των μερών. Μόνο άτυπα μπορούν να χρησιμοποιούν το επώνυμο του συντρόφου τους.

Η επιλογή του ζευγαριού για το αν τελέσει γάμο ή συνάψει σύμφωνο συμβίωσης είναι καθαρά προσωπική. Από τη μια μεριά υπάρχει ο γάμος που αποτελεί τον παραδοσιακό τρόπο και από την άλλη μεριά υπάρχει το σύμφωνο συμβίωσης που είναι μια πιο σύγχρονη, γρήγορη και αρκετά πιο οικονομική λύση για τα ζευγάρια. Νομικά και οι δύο θεσμοί έχουν κοινά στοιχεία και αποφέρουν το ίδιο νομικό αποτέλεσμα, οπότε κάθε ζευγάρι μπορεί να επιλέξει τη συμβίωση (έγγαμη ή ελεύθερη) που θεωρεί ότι του ταιριάζει περισσότερο.

*Το παρόν άρθρο δημοσιεύτηκε στο free press περιοδικό της Λέσβου ΠΛΑΤΕΙΑ που κυκλοφορεί