Τη μετάβαση από τον κόσμο του «αναλογικού» ανθρώπου στον άνθρωπο που ζει, σκέφτεται και σχετίζεται μέσα από οθόνες και αλγορίθμους επιχειρεί να φωτίσει ο πρόεδρος του Τμήματος Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, Μάνος Σαββάκης, στο νέο του βιβλίο «Από τον Homo Interpretans στον Homo Virtualis», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ινστιτούτο Βιβλίου Καρδαμίτσα και θα παρουσιαστεί την Κυριακή 14 Δεκεμβρίου 2025, στις 6.30 το απόγευμα, στο βιβλιοπωλείο «Book and Art» στη Μυτιλήνη.

Μιλώντας στον ρ/σ «Ν» στους 99 fm, ο κ. Σαββάκης, καθηγητής ποιοτικής κοινωνικής έρευνας και κοινωνιολογίας της υγείας και της ασθένειας, τοποθετήθηκε τόσο για την κατάσταση των κοινωνικών επιστημών στην Ελλάδα όσο και για τον τρόπο με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη και τα μεγάλα δεδομένα αλλάζουν τις ζωές μας – συχνά αθόρυβα, αλλά βαθιά πολιτικά.

«Πάμε καλά ως Τμήμα, αλλά όχι χάρη στην πολιτική του Υπουργείου»

Παρά το γενικότερο κλίμα απαξίωσης των κοινωνικών επιστημών, το Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου καταφέρνει να διατηρεί σταθερούς και ποιοτικούς εισακτέους, με ένα πρόγραμμα σπουδών που πρόσφατα έλαβε άριστη πιστοποίηση.

«Στο τμήμα πάμε πάρα πολύ καλά», σημείωσε, αποδίδοντας την εικόνα αυτή στη συλλογική δουλειά διδασκόντων και φοιτητριών/ών και σε ένα «καλά δουλεμένο προπτυχιακό πρόγραμμα» με ισχυρή μεταπτυχιακή συνέχεια. Όπως τόνισε, η εξωτερική αξιολόγηση που ολοκληρώθηκε πέρσι «μας έδωσε άριστα σε όλες τις κατηγορίες», επιβεβαιώνοντας τη σοβαρότητα της δουλειάς που γίνεται.

Ωστόσο, αυτή η θετική εικόνα δεν ακυρώνει τις «αντικειμενικές δυσκολίες» που προκύπτουν από τη διαχρονική πολιτική του Υπουργείου Παιδείας, η οποία –όπως λέει– «όχι μόνο δεν ενισχύει, αλλά στην πραγματικότητα διαρκώς διαβάλλει τις κοινωνικές και τις ανθρωπιστικές επιστήμες». Η ίδρυση ιδιωτικών πανεπιστημίων και το θολό πλαίσιο γύρω από αυτά, επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την κατάσταση, ειδικά σε περιοχές όπως το Αιγαίο, με τις ιδιαιτερότητες ενός πολυνησιωτικού πανεπιστημίου.

Ο κ. Σαββάκης κάνει λόγο για «συστηματική, μεροληπτική πολιτική εις βάρος των κοινωνικών και ανθρωπιστικών επιστημών», η οποία δεν στηρίζεται σε πραγματική γνώση του αντικειμένου, αλλά σε μια επικίνδυνη μίξη άγνοιας και ιδεοληψιών.

Οι μύθοι για την κοινωνιολογία και ο «πόλεμος» στις κοινωνικές επιστήμες

Στο δημόσιο λόγο, οι κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες παρουσιάζονται συχνά ως θεωρητικές ενασχολήσεις «να είχαμε να λέγαμε», χωρίς πρακτική χρησιμότητα. Για τον Μάνο Σαββάκη, αυτό είναι το πρώτο μεγάλο λάθος.

«Υπάρχει η παρεξήγηση ότι οι κοινωνικές επιστήμες δεν έχουν να προτείνουν κάτι για τον κόσμο», είπε, υπογραμμίζοντας ότι η κοινωνιολογία και η ανθρωπολογία έχουν αποδείξει πως μπορούν να συνεισφέρουν σε πολύ συγκεκριμένες, εφαρμοσμένες λύσεις, από τη χάραξη κοινωνικής και εκπαιδευτικής πολιτικής μέχρι την κατανόηση του ψηφιακού κόσμου.

Το δεύτερο λάθος, όπως το περιέγραψε, είναι ο «επίπλαστος κίνδυνος» ότι μέσα από αυτές τις επιστήμες «δημιουργούνται πολύ ριζοσπαστικοί ανθρωπολογικοί τύποι» – μια αφήγηση που τρέφει φόβους και στερεότυπα. Την ίδια στιγμή, παραγνωρίζεται ότι στο εσωτερικό της κοινωνιολογίας συνυπάρχουν «και συντηρητικές και πολύ συντηρητικές θεωρίες», στο πλαίσιο ενός πυκνού επιστημονικού διαλόγου.

Την ώρα που οι κοινωνίες κατακερματίζονται, οι ανισότητες αυξάνονται, ο φανατισμός, ο ρατσισμός και η ξενοφοβία ενισχύονται, οι κοινωνικοί επιστήμονες σπανίως καλούνται να μιλήσουν στα πάνελ και στις δημόσιες συζητήσεις. Αντίθετα, ο δημόσιος λόγος κυριαρχείται από γιατρούς, δικηγόρους, τραπεζίτες και άλλες «κοινωνικές κατηγορίες με αναγνώριση», όπως σημείωσε με νόημα.

Από τον Homo Interpretans στον Homo Virtualis

Στο κέντρο του βιβλίου βρίσκεται η ιδέα της μετάβασης από τον Homo Interpretans, τον άνθρωπο που ερμηνεύει, κρίνει, αναστοχάζεται και συνδέεται με τους άλλους μέσα από τη σωματική παρουσία και τη συνύπαρξη, στον Homo Virtualis, τον «εικονικό – ψηφιακό άνθρωπο» της εποχής μας.

Ο Homo Virtualis δεν είναι φαντασιακός, είναι απολύτως υπαρκτός: «Συνδέεται με καλώδια και συνάψεις, λειτουργεί μέσα από τα δίκτυα, κάνει τις συναλλαγές του στο διαδίκτυο, περνά πολλές ώρες της ημέρας μπροστά σε οθόνες, από το κινητό μέχρι το smartwatch». Προτιμά τη μοναχικότητα και την «ασφάλεια της απόστασης», δυσκολεύεται να συνυπάρξει δια ζώσης και, όπως χαρακτηριστικά ειπώθηκε, συχνά νιώθει ότι «ο καλύτερος του φίλος είναι το κινητό του».

Το βιβλίο δεν περιγράφει αυτή την κατάσταση με νοσταλγία για το παρελθόν ούτε με τεχνοφοβία. Αντίθετα, αντιμετωπίζει την ψηφιακή συνθήκη ως «πραγματικότητα» την οποία οφείλουμε να κατανοήσουμε «χωρίς φόβο και πάθος», αναζητώντας μέσα σε αυτή τα περιθώρια βελτίωσης για εμάς και τα παιδιά μας.

Τεχνητή νοημοσύνη, μεγάλα δεδομένα και ο μύθος της ουδετερότητας

Ένα μεγάλο μέρος της συζήτησης –και του βιβλίου– αφορά την τεχνητή νοημοσύνη και τις εφαρμογές μεγάλων δεδομένων, από το chatGPT μέχρι τους αλγόριθμους που «αποφασίζουν» για συντάξεις, επιδόματα, υγεία, ακόμη και για το κλείσιμο ή το άνοιγμα υπηρεσιών.

Για τον κ. Σαββάκη, η αντίληψη ότι η τεχνολογία είναι ουδέτερη, αντικειμενική και «χωρίς πολιτικά φίλτρα» αποτελεί ένα από τα ισχυρότερα σύγχρονα πολιτικά ιδεολογήματα. Οι αλγόριθμοι δεν πέφτουν από τον ουρανό: «Άνθρωποι τους φτιάχνουν, άνθρωποι δίνουν τα δεδομένα, άνθρωποι αποφασίζουν ποια κριτήρια θα ενσωματωθούν». Εκεί όπου υπάρχουν άνθρωποι, υπάρχουν και κοινωνικές σχέσεις, άρα «συγκρούσεις, συμφέροντα, ανισότητες, αδικία».

Κι όμως, όλο και συχνότερα, πολιτικές αποφάσεις παρουσιάζονται ως «απόφαση της μηχανής» – «τα νούμερα το λένε» – αποκόπτοντας τον δημόσιο διάλογο από την έννοια της πολιτικής ευθύνης και διαπραγμάτευσης.

Την ίδια στιγμή, παρά την τεράστια πρόσβαση στην πληροφορία, οι κοινωνίες επιστρέφουν σε θεωρίες συνωμοσίας, σκοταδισμό και fake news. «Πράγματα που είχαμε λυμένα εδώ και δεκαετίες», όπως είπε χαρακτηριστικά, εμφανίζονται ξανά ως αμφισβητήσιμα, την ώρα που ο μέσος άνθρωπος περνά 8 και 9 ώρες την ημέρα μπροστά σε μια οθόνη «σκρολάροντας», χωρίς να είναι σαφές τι τελικά μένει από αυτό το καθημερινό ψηφιακό βομβαρδισμένο τοπίο.

Παιδιά, γονείς και η νέα κουλτούρα της μοναχικότητας

Στο επίκεντρο της ανησυχίας του Μάνου Σαββάκη βρίσκεται και η επίδραση όλων αυτών στις νεότερες γενιές. Τα παιδιά και οι έφηβοι διαμορφώνουν την εικόνα του κόσμου μέσα από οθόνες, συχνά κλεισμένα στα δωμάτιά τους, με «φίλους» που βρίσκονται σε chat και πλατφόρμες, και όχι στην πλατεία ή στη γειτονιά.

Η σχέση γονέων – παιδιών, όπως τη βλέπει από την εμπειρία και την έρευνά του, είναι συχνά αντιφατική: από τη μία η ανησυχία για τις ώρες μπροστά στο κινητό, από την άλλη η ευκολία με την οποία οι ίδιοι οι ενήλικες καταφεύγουν κι εκείνοι στην οθόνη, πολλές φορές την ώρα που το παιδί επιχειρεί να τους μιλήσει. «Τα λόγια καλά είναι, αλλά οι πράξεις έχουν το νόημά τους», σχολίασε με νόημα.

Η τεχνολογία, αναγνωρίζει, μπορεί να είναι απελευθερωτική και βοηθητική. Όμως καμία εφαρμογή δεν μπορεί να υποκαταστήσει την ανάγκη για κοινωνική συνοχή, συνεργασία, συλλογικό βίωμα, σεβασμό στον άλλον και στους δημόσιους χώρους. Αυτές είναι «διαδικασίες κοινωνικοποίησης και πολιτισμού», τις οποίες δεν μπορούμε να αφήσουμε ολοκληρωτικά στα χέρια των αλγορίθμων.

Ένα βιβλίο για όλες και όλους – και μια πρόσκληση σε διάλογο

Το «Από τον Homo Interpretans στον Homo Virtualis» δεν είναι γραμμένο μόνο για ειδικούς. Ο ίδιος ο συγγραφέας τονίζει ότι η κοινωνιολογία είναι «επιστήμη του πραγματικού» και ότι μπορεί –και οφείλει– να μιλά «και με τον ταχυδρόμο και με τον άνθρωπο που δουλεύει σε ένα ψυγείο σούπερ μάρκετ, και με τον εξειδικευμένο επιστήμονα», αρκεί να υπάρχει διάθεση για ουσιαστική συζήτηση.

Γι’ αυτό και η παρουσίαση του βιβλίου στη Μυτιλήνη, την Κυριακή 14 Δεκεμβρίου, στις 6.30 μ.μ. στο Book and Art, δεν αντιμετωπίζεται ως τυπικό «βιβλιοφιλικό» ραντεβού, αλλά ως αφορμή για έναν ανοιχτό διάλογο. «Κανένα βιβλίο δεν γράφεται για να μείνει σε ένα ράφι», υπογράμμισε ο κ. Σαββάκης. «Αυτό που έχει σημασία με τη γνώση είναι να μοιραστεί, να συζητηθούν τα ζητήματα – όχι αν όλοι συμφωνούν ή διαφωνούν με τον συγγραφέα».

Το βιβλίο διατίθεται ήδη στα βιβλιοπωλεία της πόλης και μέσω του εκδοτικού οίκου Ινστιτούτο Βιβλίου Καρδαμίτσα. Ο συγγραφέας, κινούμενος ανάμεσα στην ιδιότητά του ως ερευνητή και ως πολίτη, δηλώνει πως γνωρίζει ότι η δυνατότητά του να αλλάξει τον κόσμο είναι «ελάχιστη», αλλά αναγνωρίζει ως υποχρέωσή του «να θέτει τα ζητήματα αυτά στη δημόσια σφαίρα».

Από τον Homo Interpretans στον Homo Virtualis, ο δρόμος δεν είναι μόνο τεχνολογικός. Είναι βαθιά πολιτικός, κοινωνικός και αξιακός – και, όπως δείχνει ο Μάνος Σαββάκης, παραμένει ανοιχτός σε ερμηνεία, διαφωνία και κυρίως σε συλλογική σκέψη.