Πανελλαδικό σάλο έχει προκαλέσει το κυβερνητική νομοθετική πρωτοβουλία που διευρύνει το πλαίσιο παρακολούθησης πολιτών με την δικαιολογία της εθνικής ασφάλειας. Πρόκειται για μια πρακτική που μας γυρίζει πολλές δεκαετίες πίσω στην εποχή του μετεφυλιακού κράτους και του φακελώματος των πολιτών. Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ρεπορτάζ για το θέμα δημοσίευθηκε στην ιστοσελίδα reportersunited.gr και υπογράφεται από τους Νικόλας Λεοντόπουλος, Θοδωρής Χονδρόγιαννος, Σταύρος Μαλιχούδης με τον τίτλο Παρακολουθήσεις ΕΥΠ: Σιωπή, ο βασιλιάς ακούει!. Αναδημοσιεύουμε εκτενές τμήμα του άρθρου, όσοι και όσες επιθυμείτε να στην παρακάτω ηλεκτρονική διεύθυνση: https://www.reportersunited.gr/7359/parakoloythiseis-eyp-siopi-o-vasilias-akoyei/?fbclid=IwAR2bpzoN3HdDhW08g-rJYo3sqdtaO2CaZLwvJxueyRY8ae8qHGEE_pHWjfI

«Τον Μάρτιο του 2021 η κυβέρνηση της ΝΔ άλλαξε υπούλως και κρυφίως τον νόμο για την άρση του απορρήτου των επικοινωνιών, σπρώχνοντας τη χώρα σε πρακτικές που μόνον η Ρωσία, η Ουγγαρία και η Βουλγαρία έχουν τολμήσει να υιοθετήσουν – και έχουν καταδικαστεί από το δικαστήριο του Στρασβούργου γι’ αυτό. Η ΕΥΠ μπορεί να παρακολουθεί χιλιάδες πολίτες επικαλούμενη την εθνική ασφάλεια, χωρίς όμως στο εξής εκείνοι να έχουν το δικαίωμα να το μάθουν. Αντίθετη στην Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου η διάταξη, σύμφωνα με τον πρόεδρο της ΑΔΑΕ.

Το βράδυ της Τετάρτης 31ης Μαρτίου 2021 η Βουλή ψήφισε ένα ακόμα πολυνομοσχέδιο με «κατεπείγουσες ρυθμίσεις» για τις συνέπειες της πανδημίας. Το νομοσχέδιο περιείχε συνολικά 124 άρθρα. Σε ένα από αυτά όμως εμφιλοχώρησε μια τροπολογία. Η τροπολογία 826/145 δεν ήταν μόνο άσχετη με τις συνέπειες της πανδημίας, αλλά και εκπρόθεσμη, κατά παράβαση τόσο του Συντάγματος, όσο και του Κανονισμού της Βουλής. Την υπογράφουν ο υπουργός Δικαιοσύνης Κώστας Τσιάρας και ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Παναγιώτης Πικραμμένος και τη φέρνουν στη Βουλή κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή, μόλις λίγες ώρες πριν την ψήφιση του νομοσχεδίου. Η τροπολογία κατατέθηκε στις 15:10. Η ψηφοφορία έγινε λίγες ώρες αργότερα. Στις 19:50 η τροπολογία είχε γίνει πια νόμος του ελληνικού κράτους (ν. 4790/2021), με τις ψήφους όχι μόνο της κυβερνητικής πλειοψηφίας, αλλά και του ΚΙΝΑΛ.*


Η κυβέρνηση δεν θέλει να γνωρίζουν οι πολίτες ότι τους παρακολουθεί

Με την αντισυνταγματική τροπολογία η κυβέρνηση Μητσοτάκη άλλαξε τους κανόνες για την άρση του απορρήτου των επικοινωνιών: Στέρησε από την Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ) τη δυνατότητα να γνωστοποιεί στους πολίτες την άρση του απορρήτου των επικοινωνιών τους από την ΕΥΠ, αν ο λόγος της παρακολούθησής τους αφορά την εθνική ασφάλεια.

Μέχρι εκείνη τη στιγμή η νομοθεσία προέβλεπε ότι μετά τη λήξη του μέτρου της άρσης του απορρήτου των επικοινωνιών κάποιου πολίτη (μετά δηλαδή το τέλος της παρακολούθησης), η ΑΔΑΕ μπορούσε να γνωστοποιεί στον θιγόμενο την άρση του απορρήτου, είτε αυτή έγινε για διακρίβωση σοβαρών εγκλημάτων είτε για λόγους εθνικής ασφάλειας. Μοναδική προϋπόθεση για τη γνωστοποίηση ήταν να μην διακυβεύεται ο σκοπός για τον οποίο διατάχθηκε η άρση του απορρήτου.

Το πρόβλημα εν προκειμένω είναι ότι, μετά τη νέα ρύθμιση, οι κρατικές αρχές και συγκεκριμένα η ΕΥΠ, γνωρίζοντας ότι οι πολίτες δεν πρόκειται να μάθουν ποτέ για την άρση του απορρήτου των επικοινωνιών τους από την ΑΔΑΕ, μπορούν ευκολότερα και ενδεχομένως αυθαίρετα να προχωρούν σε μαζικές άρσεις απορρήτου της επικοινωνίας χιλιάδων πολιτών, οι οποίοι θα παραμένουν σε καθεστώς άγνοιας και θα αδυνατούν να προσφύγουν στη δικαιοσύνη για να υπερασπιστούν τα δικαιώματά τους από τυχόν παράνομη ή καταχρηστική άρση του απορρήτου.

Λεπτομέρεια με σημασία: Η νέα διάταξη έχει αναδρομική ισχύ, με άλλα λόγια η δυνατότητα γνωστοποίησης καταργείται και για τις άρσεις του απορρήτου (δηλαδή νόμιμες υποκλοπές) που συνέβησαν προ της 31ης Μαρτίου.

Δεν πρόκειται για μια επουσιώδη νομοθετική αλλαγή. Όπως αναλύουμε παρακάτω, ο πρόεδρος της ΑΔΑΕ Χρήστος Ράμμος και άλλα δύο μέλη της ανεξάρτητης αρχής, οι οποίοι δεν ρωτήθηκαν από την κυβέρνηση για την παραπάνω ρύθμιση, με παρρησία περιέγραψαν τις σοβαρότατες συνέπειές της. Υποστήριξαν ότι  το ίδιο το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) έχει κρίνει ότι μια τέτοια αλλαγή παραβιάζει την Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) και έχει καταδικάσει τις χώρες που το τόλμησαν – τις εξής τρεις: Ρωσία, Ουγγαρία, Βουλγαρία.

O υπουργός Δικαιοσύνης παραπλανά

Ας επιστρέψουμε όμως στη διαδικασία στη Βουλή το βράδυ της 31ης Μαρτίου.

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης του πολυνομοσχεδίου γίνεται μόνο μία αναφορά στην τροπολογία. Ο υπουργός Δικαιοσύνης κ. Τσιάρας λέει: «Μια κουβέντα θέλω να πω για την προτεινόμενη από το Υπουργείο Δικαιοσύνης τροπολογία. Με τη συγκεκριμένη τροπολογία αντιμετωπίζεται το ζήτημα της διαχείρισης των συνεπειών της άρσης του απορρήτου των επικοινωνιών. Ειδικότερα, στις περιπτώσεις που το μέτρο της άρσης επιβάλλεται για τη διερεύνηση σοβαρών εγκλημάτων, προβλέπεται η δυνατότητα γνωστοποίησης της επιβολής του μέτρου της άρσης και στους θιγόμενους, πλην όμως τίθεται ως βασική προϋπόθεση η μη διακύβευση του σκοπού για τον οποίο διατάχθηκε, καθώς και η σύμφωνη γνώμη του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου».

Όμως, ο υπουργός παραπλανά. Αποσιωπά την πιο ουσιώδη αλλαγή που επιφέρει η διάταξη: Την κατάργηση της δυνατότητας γνωστοποίησης σε περίπτωση εθνικής ασφάλειας.

Αναλόγως παραπλανητική είναι η Αιτιολογική Έκθεση που κατατίθεται με την τροπολογία. Αναφέρει μεταξύ άλλων:  «Με την άρση του απορρήτου περιορίζεται ένα συνταγματικό δικαίωμα και πρέπει να προβλεφθούν τα αντίστοιχα αντισταθμιστικά μέτρα». Ως στόχος της νέας διάταξης αναφέρεται η «διαφάνεια στη διαδικασία της άρσης του απορρήτου». Στα οφέλη της ρύθμισης αναφέρονται η «αυξημένη αξιοπιστία» και «η διαφάνεια των θεσμών». Και οι τρεις ισχυρισμοί είναι φυσικά παραπλανητικοί, αν όχι χονδροειδή ψέματα.

Στήριξη και από το ΚΙΝΑΛ

Από τα έγγραφα της Βουλής προκύπτει ότι εκτός από τη ΝΔ, υπέρ της τροπολογίας για την άρση του απορρήτου ψήφισε και το ΚΙΝΑΛ.

Κατά της ρύθμισης ψήφισαν ο ΣΥΡΙΖΑ και το ΚΚΕ. Παρών ψήφισαν η Ελληνική Λύση και το ΜέΡΑ25. (βλ. διόρθωση στο τέλος του κομματιού)

Το Reporters United απηύθυνε ερωτήματα προς το ΚΙΝΑΛ (προς τον βουλευτή Ανδρέα Πουλά, εισηγητή του κόμματος στο πολυνομοσχέδιο) σχετικά με τη στάση τους. Μέχρι σήμερα δεν λάβαμε καμία απάντηση.

Σοβαρές αντιδράσεις και νομικά επιχειρήματα από μέλη της ΑΔΑΕ

Αν το θέμα είχε μείνει εκεί είναι πολύ πιθανό να μην το μαθαίναμε ποτέ. Ευτυχώς, για το δημόσιο συμφέρον, αντέδρασαν οι πιο αρμόδιοι: Ο πρόεδρος της Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών Χρήστος Ράμμος και δύο ακόμα μέλη της ΑΔΑΕ, η νομικός Αικατερίνα Παπανικολάου και ο καθηγητής Ασφάλειας Πληροφοριακών Συστημάτων Στέφανος Γκρίτζαλης. Και με μία πράξη υπέρβασης (αφού πρόκειται για δημόσιους λειτουργούς που έχουν διοριστεί με τις ψήφους των κομμάτων που ψήφισαν την τροπολογία), συνέγραψαν ένα επιστημονικό άρθρο που δημοσιεύτηκε στο υψηλού κύρους περιοδικό Constitutionalism του Ομίλου Αριστόβουλου Μάνεση.

Οι τρεις επιστήμονες ήδη στον τίτλο αναφέρουν ρητά ότι προκύπτει «Αντίθεση του άρθρου 87 Ν. 4790/2021 προς τις εγγυήσεις της ΕΣΔΑ για διαφύλαξη του απορρήτου των επικοινωνιών».

Στο άρθρο τους υποστηρίζουν ότι η νέα διάταξη ενδέχεται να παραβιάζει την συνταγματικά κατοχυρωμένη προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών, το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), καθώς και τον σεβασμό της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ.

Οι συντάκτες του άρθρου καταλήγουν με μια πολύ σοβαρή διαπίστωση: Από τη στιγμή που ο πολίτης δεν μπορεί να μάθει ότι άρθηκε το απόρρητο των επικοινωνιών του, «στερείται πλήρως κάθε δυνατότητας να ζητήσει αποτελεσματική δικαστική προστασία».

Τα τρία μέλη της ΑΔΑΕ διευκρινίζουν ότι «διατυπώνουν την προσωπική επιστημονική τους άποψη» και ότι «το κείμενο αυτό δεν αποτελεί θεσμική ή επίσημη διατύπωση άποψης» της ΑΔΑΕ.

Συμπληρώνουν όμως ότι «η ΑΔΑΕ εξ άλλου, δεν ρωτήθηκε αρμοδίως πριν από την ψήφιση της εν λόγω διάταξης». Με άλλα λόγια, η κυβέρνηση τροποποίησε τον νόμο για την ΑΔΑΕ (ν. 2225/1994) χωρίς καν να ρωτήσει τη γνώμη της ΑΔΑΕ.

Ελλάδα όπως Ουγγαρία, Βουλγαρία, Ρωσία;

Όμως, το γενικότερο ζήτημα θέμα έχει ήδη κριθεί από το ΕΔΔΑ. Όπως επισημαίνει το άρθρο των μελών της ΑΔΑΕ, από τη νομολογία του δικαστηρίου προκύπτει ότι σε ανάλογες περιπτώσεις το ΕΔΔΑ έκρινε ότι παραβιάστηκε το δικαίωμα σεβασμού της ιδιωτικής και οικογενειακής ζωής της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, διότι οι εναγόμενες στις συγκεκριμένες υποθέσεις χώρες (Βουλγαρία, Ρωσία και Ουγγαρία) δεν πρόβλεψαν μεταξύ άλλων τη δυνατότητα εκ των υστέρων γνωστοποίησης άρσης του απορρήτου επικοινωνιών στους πολίτες τους.